Thursday, 10 December 2020

Manabasa Gurubara Pali (2) / ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ପାଳି - (2)


 

ମାର୍ଗଶିର ମାସ ଗୁରୁବାର ଦିନ ସୁକୁଟା ନନା ପାଖ ଗାଁ ତେଲେଙ୍ଗା ସାହିକୁ ଜେଜେମାନରେ ଯାଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣ ଶୁଣାଇବାର ଥିଲା । ଏଥିଲାଗି ସେ ମାଣ ବସା ପ୍ରଥମ ପାଳି ଗୁରୁବାର ପାହାନ୍ତାରେ ସଜବାଜ ହୋଇ ଘରୁ ବାହାରିଥିଲା, ହେଲେ ବାଟରେ ସାହୁ ନନାର ଚାହା ଦୋକାନ ଖୋଲାହୋଇଥିବା ଦେଖି, ମୁନ୍ଦାଏ ଚାହା ପିଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସକାଶେ ସେଠାରେ ଅଟକି ଗଲା । ସନିଆ ନନା ଆଗରୁ ସେଠାରେ ବସି ଚାହା ପିଉ ଥିଲା, ଅନେକ ଦିନ ପରେ ଦୁହେଁ ଦେଖାସାକ୍ଷାତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥାଭାଷା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ଏମାନଙ୍କର କଥାଭାଷା ସରିଛି କି ନାହିଁ, ଏକ ଅପରିଚିତ ଟୋକା ହାତରେ ଜଗାକାଳିଆଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି, ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଧରି ଦୋକାନ ଭିତରକୁ ଆସିଥିଲା । ସାହୁ ନନା, ସୁକୁଟା ଆଉ ସନିଆ ମୁଣ୍ଡରେ ସେହି ଟୋକା ଚିତା ଚଇତନ ସାରି ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ମାଗିଥିଲା । ସାହୁ ନନା ଓ ସନିଆ ଦୁହେଁ ଟଙ୍କା ଦିଟା ଲେଖା ଦେଇ ତାକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ କିନ୍ତୁ ସୁକୁଟା ନନା ତା ସହିତ ବାକବିତଣ୍ଡାରେ ମାତିଲା । ଦେଖୁ ଦେଖୁ କଥାଟା ଜଘନ୍ୟ ହେବାରେ ଲାଗିଲା । ସେହି ଟୋକା ନିଜ କାନ୍ଦରେ ଝୁଲାଇଥିବା ମୁଣା ଭିତରୁ ଦୁଇଖଣ୍ଡ ସାବଳା ସୁକୁଆ କାଢ଼ି ବଳପୂର୍ବକ ସୁକୁଟା ବେକରେ ମାଳା କରି ପିନ୍ଧାଇବା ପାଇଁ ଉତ୍ୟକ୍ତ ହୁଅନ୍ତେ ବିଷୟଟି ଅଣାୟତ୍ତ ହେବା ଦେଖି ଆମେମାନେ ଏହା ଏକ ‘ଫ୍ରାଙ୍କ’ ସୁଟ ହେଉଥିବା କହି, କେମେରା ଆଡ଼କୁ ଦେଖି ହାତ ହଲାଇ ସୁକୁଟା ନନାକୁ ସବୁ କଥା ଦିହେ ବୁଝାଇଥିଲୁ, ତାପରେ ସାହୁ ବୁଡ଼ା ଦୋକାନରୁ ଗୁପ୍ତ କେମେରା ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ଭିତରେ ସୁକୁଟା କେଉଁ ଛାଡ଼ିବା ଲୋକ ସେହି ଟୋକାର ଗାଲରେ କସି କରି ତିନି-ଚାରି ଚଟକଣି ଦେଇସାରିଥାଏ । ଟୋକ ଜଣକ ଆଉ କିଏ ନୁହଁ, ସନିଆର ଭଣଜା, ଏକ ୟୁଟ୍ୟୁବର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ସୁକୁଟାରା କ୍ରୋଧକୁ ଧିରେ ଧିରେ ଶାନ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ।
“ଏତା କ’ଣରେ ସନିଆ ? ଧର୍ମ-କର୍ମ ଆଦିକୁ ନେଇ ଏ’କି ପ୍ରକାର ଥଟ୍ଟା-ଗମାତରେ ? ତୋରି ଭଣଜା ହେଇଥିବାରୁ ସେ ରକ୍ଷା ପାଇଗଲା, ନହେଲେ ତାର ଦଶାହ କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ଆଜି ଏଠାରେ ସରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି ।” ବୋଲି ଅତି ଉତକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ସନିଆକୁ ସୁକୁଟା ଶୁଣାଇବାରେ ଲାଗିଥିଲା ।
“ଶୁଣ ନନା, ଶୁଣ.. ଆଜିକାଲିକା ପିଲାମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକର ଭିଡ଼ିଓ ସ୍ମୃତି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଇଣ୍ଟେରନେଟ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱର କୋଣ ଅନୁକୋଣର ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇ ପାରି ଏକ ପ୍ରକାର ଜନ ଜାଗରଣ ତଥା ମନୋରଞ୍ଜନ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଥିବା ଦାବୀ କରିଥାନ୍ତି । ନନା, ତୁମେ ତ ସେହି ପୁରୁଣା କାଳିଆ ସୁଚିଟିପା ମୋବାଇଟିକୁ ଧରି ବୁଲୁଛ, ଏବେ ଦୁନିଆ କେଉଁଠାରୁ ଯାଇ କେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲାଣି, ତାର ଠୋସ ଖବର ତୁମ ପାଖରେ ନାହିଁ । ନହେଲେ ଏଥିରେ ସେପରି କିଛି ବିରକ୍ତ ହେବା ବିଷୟ ନାହିଁ ।”ବୋଲି ସନିଆ ସୁକୁଟାକୁ ବିଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା ।
“ହଁ.. ହଁ .. ତୁ ତୋର ଭଣଜାର ପଟିଆରେ ହିଁ କହିବୁ..., ସକାଳୁ ସକାଳୁ ତୁମ ଦୁହିଁକୁ ଆଉ କିଏ ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ଶେଷରେ ତୁ ମୋତେ ତୋ ଭଣଜାର ଅପ୍ରତିକର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କିମିତି ମତାଇ ପାରିଲୁ କହିଲୁ ?” ପୁଣି ବିରକ୍ତ ହୋଇ ସୁକୁଟା ନନା ସନିଆକୁ ପଚାରିଥିଲା ।
“ନାହିଁ ନନା... ନାହିଁ.. ସେପରି କିଛି ନାହିଁ... ଶୁଣ କଥାଟା କ’ଣ ଆଗ ଶୁଣ... ତୁମ ଏଠାକୁ ଆସିବ ବୋଲି କ’ଣ ଆମେ ଆଗରୁ ଜାଣିଥିଲୁ କି ? ନାହିଁ ..ନା ? ଠିକ୍ ଏକ ସାଧାରଣ ଶିକାରୀ ରକମ ଆମେ ଏଠାରେ ଜାଲ ବିଛାଇ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲୁ, ଆଉ ଏକ ଇଲିଶି ଜାଆଁଳ ରକମ ତୁମେ କୁଦ ମାରି ମାରି ଆସି ଆମ ଜାଲ ଭିତରେ ପଶିଥିଲ, ସେଥିରୁ ଯାହା ନିଷ୍କାସ ହୋଇଥିଲା ତାହା ସବୁ ତୁମେ ଜାଣ ।”
“ହଁ.. ନିଜେ ବଳିର ବକରା ସାଜିଥିଲେ, ତୁ ଜାଣି ପାରିଥାନ୍ତୁ ।” ସୁକୁଟା ପାଟିରୁ ଏହି ପ୍ରକାର ଅଭିମାନପୂର୍ଣ୍ଣ କଣ୍ଠସ୍ଵରରେ ଆପତ୍ତି ଟିକକ ଶୁଣି ସନିଆ ଟିକେ ଆଶ୍ଵସ୍ତିରେ ନିଶ୍ଵାସ ମାରିଥିଲା ।
“ମୁଁ ବଳିର ବକରା ବନିବା କଥା କହୁଛ ନା.. ହଁ ଶୁଣ ମୋ ସହିତ କିପରି କ’ଣ ହୋଇଥିଲା । ନନା ତୋର ତେଲେଙ୍ଗା ସାହିରେ ଜେଜେମାନ କରିବାର ଅଛି ପରା.. ? ଏବେତ ଏମିତିରେ ବହୁତ ଡେରି ହୋଇଗଲାଣି, ମୁଁ ସାଇକେଲ ଆଣିଛି ଚାଲ ତୁମକୁ ନେଇ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି ଦେବି, ଆଉ ବାଟରେ ମୋର ବଳିର ବକରା ଅଧ୍ୟାୟଟି ତୁମକୁ ଶୁଣାଇ ଦେବି ।” ଏପରି କହି ସନିଆ ନନା ତାର ଅଇଁଠା ଗିଲାସଟିକୁ ପାଣି ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ଧୋଇ ସାହୁ ନନାର ହାତକୁ ବଢ଼େଇବା ଭିତରେ ସୁକୁଟା ନାନା ତାର ପାଞ୍ଚିରେ ଗୋଡ଼େଇ ରଖିଥିବା କରାଟରୁ ଦଶ ଟଙ୍କାଟିଏ କାଢ଼ି ସାହୁ ନନାକୁ ଧରାଇ ଦେଇଥିଲା । ସନିଆ, “ମୁଁ ଦେଉଛି ନାନା.. ମୁଁ ଦେଉଛି..” ବୋଲି କହୁଥାଏ କିନ୍ତୁ ସୁକୁଟା “ଚାଲେ... ଚାଲେ.. ହୋଇଗଲା..ତୁ ଆଉ କେବେ ଦେଇ ଦେବୁ” ବୋଲି କହି ସେହି ସ୍ଥାନ ଛାଡିଥିଲା । ଦୁହେଁ ସାହୁ ନନା ଦୋକାନ ବାହାରକୁ ଆସିଥିଲେ ।
ସୁକୁଟା ନନାକୁ ପଛ କେରିଅଲରେ ବସାଇ ସନିଆ ସାଇକେଲର ପେଡ଼ଲ ମଡ଼େଇବା ଆରମ୍ଭ କଲା । “ବୁଝିଲ ନନା.. ପ୍ରତି ଶୀତ ଋତୁ ଆସିଲେ ମୋ ତିନି ଭାଇ-ଭଉଣୀ ଯାକର ପିଲା ଦଳ କିଏ ଆଫ୍ରିକା ତ କିଏ ସାଇବେରିଆ ନହେଲେ ରୋମାନିଆ ଏଭଳି ବିଦେଶ ଯାଇ ଛୁଟି କଟାନ୍ତି ହେଲେ ଏବେ ଯେଉଁ କୋରନା ମହାମାରୀର ଚହଳ ପଡ଼ିଛି ସେଇଥି ଲାଗି ପୁରା ମାଙ୍କଡ଼ ଦଳ ତାଙ୍କ ବାପା-ମାଆ ସହିତ ଏକାଠି ଆସି ଦୀପାବଳୀରୁ ଏଠାରେ ହାଜର, ଏଇନେ ତ ମାଣ-ବସା ଗୁରୁବାର ପରବ ଚାଲିଛି, ଗୁରୁବାର ଶେଷ ପାଳିରେ ନୂଆ ଅରୁଆ ଖାଇ ଯିଏ ଯେଉଁ ଆଡ଼େ ଯିବେ ।
ତୁ’ତ ମୋ ବୋଉ କଥା ଜାଣିଛୁ, ପିଲାପୁଚିକା କହିଲେ ତାର କେତେ ସରଧା ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିବାରୁ ମୋତେ ଘରର ସବୁ ବଖରାଗୁଡ଼ିକ ଲିପାପୋଛାର ବନ୍ଦୋବସ୍ତ କରାଇବା ପାଇଁ ରଖେଇଥୁଅଇ ଦେଇ ନଥିଲା, ଭାଇମାନେ ଯାଇ ବିଦେଶରେ ଖଟିବା ଦିନୁ ତିନି-ଚାରିଟି ବଖରା ପଡ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଲା, କାହାର ଛଣ ଛପର କତରା ହୋଇଯାଇଥିଲା ତ କାହାର କାନ୍ଥ ମାଟି ବତର ହୋଇ ଝାଟି ଦିଶୁଥିଲା । ବୋଉକୁ ସେ ବଖରାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଇ କହିଲି “ଦେଖେ ବଉ, ଆଗେ ଗାଁର ମଠମନ୍ଦିର ସିନା ମୁଗୁନି ପଥରରେ ତୁଳା ହେଉଥିଲା, ଏବେ ଲୋକଙ୍କ ଗୋରୁଗାଈଙ୍କ ଖାଇବା ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ବି ‘ଗ୍ରେଜଲିଙ୍ଗ ଟାଇଲ’ ସଟେଇ ଲେଣି । ସେଗୁଡିକ ଦେଖିବାକୁ ଭାରି ସୁନ୍ଦର ଆଉ ବର୍ଷକୁ ବର୍ଷ ଲିପାପୋଛା କରିବାର ଝିଞ୍ଜଟ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁ ଶୁଣିବା ଲୋକ କହିଲା, ପଥରରେ ପରା ଦିଅଁଙ୍କ ଆତ୍ମା ରହନ୍ତି, ଆମେ ତାକୁ ପୂଜାପାଠ କରୁଛେ । ମୁଁ ଜୀଇଁ ଥିଲା ଯାକ ସେପରି ପାପ କାମ ତୋତେ କରିବାକୁ ଦେବି ନାହିଁ, ମୋ ପଛନ୍ତେ ତୋ ମନକୁ ଯାହା ଆଇବ ପରେ କରିବୁ।”
ତୁ’ତ ଜାଣୁ ଆମ ଜେଜେବାପା-ଅଜାଙ୍କ ଅମଳରେ ଜମିରେ ଯେଉଁ ବାଇମୁଣ୍ଡା ଧାନ ଚାଷ ହେଉଥିଲା ସେଥିର ଛାତି ଉଚ୍ଚର ଛଣ ଅଭିକା ଆଉ ଖୋଜିଲେ ବି ମିଳିବନାହିଁ । ସେତେବେଳକାର ବାଇମୁଣ୍ଡା ଚାଉଳ, ଅଭିକା ଟଙ୍କାକିଆ ଚାଉଳ ଭଳି ସୁନ୍ଦର ନଦିଶି ମାଢିଆ ଦେଖାଗଲେ କଣ ହେଲା, ପାଞ୍ଚ ଭରଣର ବିଲରୁ ଯେଉଁ ଅମଳ ଆସୁଥିଲା, ସେଥିରେ ପରିବାର ପାଇଁ ବର୍ଷ ତମାମ ପଖାଳସୁଖିଲା ହାଣ୍ଡିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା । ପୁଣି ତାହାର ନଡ଼ାରେ ଘରର ପିଣ୍ଡଠାରୁ ବାରିମୁଣ୍ଡାଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଣଛପର କରିବାରେ କେବେ ନିଅଣ୍ଟ ହେଉନଥିଲା । ବର୍ଷଟା ଯାକ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଖାଇବା ଡ଼ଙ୍ଗାରେ ପେଜ-ତୁରାଣି ବାଦ କୁଣ୍ଡା-ଅଗାଡ଼ି ଦେବା ପରେ ବି ଆହୁରି ବଳକା ରହୁଥିଲା । ଏହା ବାଦ ଧାନ ମଳାମଳି ହେବା ପରେ ଖଳାମୁଣ୍ଡାଳିରେ ଯେଉଁ ମସ୍ତବଡ଼ ପାଳଗଦା ଠିଆ ହେଉଥିଲା, ବର୍ଷସାରା ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ପାଖରେ ମଡ଼େଇବା ପରେ ବି ଚଉଁରା ମୂଳେ ଆକାଶ ଦୀପ ଲାଗିବା ଦିନୁ ଦେଉଳଚୂଳରେ ମହାଦୀପ ଚଢାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା-ସକାଳେ ନିଆଁ ପୁଇଁବାରେ ତାହା ବ୍ୟବହାର ହୋଇପାରୁଥିଲା । ସେ ଯାହାହେଉ ଅଭିକା ହାତେ-ଚାଖଣ୍ଡର ଦୁବ-ଘାସ ସମାନ ଟାଇଚିନ ଧାନ କେଣ୍ଡାରୁ ପାଞ୍ଚ-ଛଅ ଶଗଡ଼ ନେଇ ଛାପର କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି ।
ଆଗେ ବଡ଼ବଡ଼ିଆଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିବା ଦିନ ପାଖେଇ ଆସିଲେ ଆଶ୍ଵିନ ମାସ ପସୁପସୁ ଘରଦ୍ଵାରର ଲିପାପୋଛା କରିବା ସକାଶେ ମୋ ବା ନଦୀ ପଢାକୁ ଯାଇ ଶଗଡରେ ଲୁଦୁରେ ହେବ ବାଲି ମାଟି ଛାଣିଛୁଣି ଆଣି ଦେଉଥିଲା ହେଲେ ଏବେ ବାଲି ମାଟି ଆଣିବା ପାଇଁ ନଦୀକୁ ଗଲେ ପାନୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ପଡୁଛି, ଗାଁ ପାଖ ଶଙ୍ଖ-ଗୁରିଜି ତଳକୁ ବର୍ଷା ପାଣିରେ ଯେଉଁ କାଦ-ବାଲି ଭାସି ଆସିଥିଲା ସେଥିରୁ ଦି-ତିନି ଶଗଡ଼ ହରିଜନ ସାହିରୁ କିଣି ଆଣିଥିଲି । ଆଗ ଆମ ଗୋରୁଗାଈଙ୍କ ଗୁହାଳରୁ ନିତି ଦିନ ଯେତକ ଗୋବର ବାହାରୁ ଥିଲା, ଚୁଲି-ଜାଳେଣି ପାଇଁ ଙ୍ଘସି ପକାଇବା ବାଦେ ଅକ୍ଷୟତୃତୀୟା ବେଳକୁ ବିଲରେ ସାର କରିବା ସକାଶେ ବାରିମୁଣ୍ଡାଳି ଖତଗଣାରୁ ଦୁଇ-ତିନି ଶଗଡ଼ର ଖତ-ମୂତ ବାହାରି ପାରୁଥିଲା, ଅକାଳେସକାଳେ ବିଲରେ ମୁଗ-ବିରି ଖନ୍ଦ ବେଳକୁ ହିଁ ଛେଳିମନ୍ଦା ବସାଇବାକୁ ପଡୁଥିଲା । ହେଲେ ଏବେ ଆମ ଶଙ୍କର ଜାତୀୟ ଗାଈଗୋରୁଗୁଡ଼ାକ ଦାନାରେ ଯେଉଁ ମକା-କୋଳଥ ଗଡ଼ି ଖାଆନ୍ତି ନା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଗୋଟା ଗୋଟା କରି ଗୋବରରେ ବାହାର କରନ୍ତି, ତାକୁ ନେଇ ଯଦି ଘର ଲିପାପୋଛା କରି ଦେବନା, ତେବେ ସେଥିରୁ ଯେଉଁ ବିଷ୍ଠା ରକମ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବାସେ, ସେଠାରେ ଆଉ ତମକୁ ଉଠାବସା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ରଖେନାହିଁ । ସେଇଥି ଲାଗି ଗୋଲା ସାହିକୁ ଯାଇ ପାଞ୍ଚ ପାଛିଆ ମଇଁଷି ଗୋବର ସକାଶେ ଗାଲାଆମାକୁ କୋଡ଼ିଏ ଟଙ୍କା ବହଣା ଦେଇଥିଲି ।
ଆଗଭଳିକା ଏବେ ଆଉ ଦାଣ୍ଡବାଡ଼ିରେ ତ ଧାନ ଖଣି ବସାଇବାକୁ ଜାଗା ନାହିଁ, ଯେଉଁ ଆଡ଼େ ଦେଖିବ ଖାଲି କଂକ୍ରିଟ୍ ଚଟାଣର ରାସ୍ତା, ତେଣୁ ଦୁଇ ପ୍ରାଣୀକୁ ଖାଲି ଘର ଦୁଆର ଆଟୁ-ଭାଡ଼ି ଆଦି ଲିପାପୋଛା କରୁକରୁ ହପ୍ତାଏ ଖଣ୍ଡେ ଲାଗିଯାଇଥିଲା । ଦେଖୁ ଦେଖୁ ବଡ଼ବଡ଼ିଆଙ୍କ ଡ଼ାଙ୍ଗଦେଖା ଅମବାସ୍ୟା ଆସି ପହଞ୍ଚିଥିଲା । ମୋ ବାହାଘର ହେବାର ବହୁ ଦିନ ପରେ ଯାଇ କୋରନା ମହାମାରୀ ଯୋଗୁଁ ଆମ ପୁରା କୁଟୁମ୍ୱ ପୁଣି ଏକାଠି ହେଲୁ ।
ପିଲାଗୁଡ଼ାକ ବହୁତ ଦିନ ପରେ ଆସିଥିବାରୁ ଗାଁର ଏମୁଣ୍ଡ ସେମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ଦିନେ ଦୁଇ ଦିନ ହସଖୁସିରେ କଟାଇଥିଲେ ହେଲେ ଆମର ଯେଉଁ ଗାଁଟା ବଡ଼ ତାହା ତୁ’ତ ମୋଠାରୁ ଭଲରେ ଜାଣୁ, ସେଥିରେ ତାଲେଙ୍ଗା ସାହିର ଗୁଲା, ରେଡ଼ିକାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ବାମୁଣ ଦୁଇ ସାହି, କାଳିଞ୍ଜି ଆଉ ମୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ମିଶେଇ ତିନି ସାହି, ବାଢ଼େଇ, କୁମ୍ଭାର, ପାଟରା, ଧୋବା, ଭଣ୍ଡାରୀ, ମାଳି, ତେଲି, ଲୁରା, ବାଉରୀ, ଦଣ୍ଡାସି ଆଦିଙ୍କୁ ସବୁ ମିଶାଇଲେ ପ୍ରାୟ ଶହେ ଖଣ୍ଡେ ଘର ହେବ ପୁଣି ଅଧାରୁ ଅଧିକ ପରିବାର ଲୋକେ ସହରରେ ଯାଇ ଖଟି ଖାଇବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଘରଦୁଆର ପଡ଼ିଆ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିରୁଜି ଗଲାଣି । ଆଉ ଏବେ ଗାଁର ଚିତ୍ର ଏକ ରକମ ମେସପଟାମିଆ ସଭ୍ୟତା ଭଳି ଦିଶିଲାଣି । ତେଣୁ ଏଠାକାର ପରିବେଶରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଆମ ପିଲାଗୁଡ଼ାକ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଆସିଥିବା ଯେ ଯାହାର ମୋବାଇଲ, ଲେପଟପ ଆଦିରେ ଘାଣ୍ଟାଘାଣ୍ଟି କରି ସମୟ ବିତାଉଥାନ୍ତି ।
ଆମ ଗାଁ ପାଖ ସହର ମୁଣ୍ଡାଳିର ମୋବାଇଲ ଟାବାର କଥା ତୁ’ତ ଜାଣୁ, ଦିନକରେ ଅଧାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଫୋନ କଲା ବେଳେ କିଭଳି ନେଟୱାର୍କ ଧରେ ନାହିଁ । ଆମ ଗାଁ ସ୍କୁଲ ପିଲାଗୁଡ଼ିକ ହୋମ ୱାର୍କ କରିବା ସକାଶେ କେମିତି ହାତରେ ମାବାଇଲ ଆଉ ଖାତାକଲମ ଧରି ବାର ଦାଣ୍ଡ ତେର ପିଣ୍ଡା ଘୁରି ବୁଲନ୍ତି । ଏହାର ଫେରାଦ ଶୁଣିବାକୁ ସହର ଭଳି ଏଠାରେ କାହାର କିଏ ଅଛି ଯେ, ତାହାରି ପାଖକୁ ଯାଇ ନେଟୱାର୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ କିଏ କିଛି ଶୁଣିବ । ହେଲେ ଆମ ପିଲାମାନଙ୍କର ସୁଖିଲା ମୁହଁକୁ ଚାହିଁ ମନ ମୋର ମାନିଲା ନାହିଁ । ସେମାନଙ୍କୁ କିଭଳି ହସ ଖୁସିରେ ନିୟୋଜିତ କରିବି ସେହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଘାରିଲା, ହଠାତ ମୋର ବିବାହ ସମୟର ଏକ ଘଟଣା ମନକୁ ଛୁଇଁଲା । ସେହି ରକମ ଅନେକ ଯୋଜନା ପାଞ୍ଚି ପିଲାମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲି ।
ମାଣ ବସା ପୂଜା ନିମନ୍ତେ ମୋ ବୋଉ ଯେଉଁ ସବୁ ଘର କାମ କରୁଥାଏ, ତାହାର ଭିଡ଼ିଓ ସୁଟ କରିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ବୋଉର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ କହିଥିଲି । ଘର ଦୁଆର ବନ୍ଧ, କାନ୍ଥ, କୋଣିବିଛା, ପିଣ୍ଡା ଆଦିରେ ଗେରୁ ଲିପାପୋଛା ସାରି, ଅରୁଆ ଚାଉଳ ପିଠଉରେ ଧାନ ମେଞ୍ଚା, ବେଙ୍ଗେଇ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଦ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁବାର ଛୁଟି ପକାଇବାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସାମିଲ କରିଥିଲି ।
ଗମ୍ଭୀର ବଖରାରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିବା ବାଉଁଶ ବେତର ଲୁଦର, ପୁଡୁଗ, ନଉତି ତଥା କାଠ ବାଉଁଶ ଆଦିରେ ତିଆରି ଅଡ଼ା, ବୁଡ଼ା ଓ ସୁଲା ଆଦିର ସଫାସୁତରା ସାରି ସେଥିରେ ଗେରୁ ଲିପି ଝୋଟି ଦେଇ ଖରାରେ ସୁଖାଇବା କାମରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଲଗାଇ ଦେଇଥିଲି ।
କିଛି ପିଲାଙ୍କୁ ପିଠା ତିଆରି ପାଇଁ ଢେଙ୍କି ତଥା ହେମଦସ୍ତାରେ ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡ କରିବା କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଥରର ପେଷଣା, ଘୁରୁଣା, ଶିଳ ଆଦିରେ ବିରି, ମୁଗ ଆଦି ବାଟିବା ଓ ଗୁଣ୍ଡ କରିବା କାମରେ ଲଗାଇ ଥିଲି । ସେମାନ ପୂର୍ବରୁ ସେସବୁ ରୋଷେଇ ସରଞ୍ଜାମ ଦୂରରୁ ଦେଖିଥିଲେ ହେଁ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଚାଉଳ ମୁଗ, ବିରି ଆଦି ପେଷିବା ପରେ ବାଉଁଶ ପାତି କୁଲାରେ ପାଛୁଡିବା ତଥା ଚଲୁଣିରେ ଚଲାଇବାରେ ଯେଉଁ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର ତାହା ଶିଖିବାରେ ବହୁତ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିଥିବା ସେମାନଙ୍କର ମୁଖମଣ୍ଡଳରୁ ବାରି ହେଉଥାଏ ।
ଇଷାଣ ତଥା ବଡ଼ବଡ଼ିଆଙ୍କ ଶାଳକୁ ଲିପାପୋଛା ସାରି ଝୋଟି, ମୁରୁଜ ଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ ସାରିବା ପରେ ପଖାଳ ହାଣ୍ଡି, କ୍ଷୀର ଦହି ସିକା, ଆମ୍ୱୁଲ, ତେନ୍ତୁଳି, ଘିଅ, ତେଲ, ଗୁଡ଼, ଆଚାର, ବଡ଼ି, ପାପଡ଼ ହାଣ୍ଡି ତଥା ମସଲା ପେଡ଼ି ଆଦିର ସଫାସୁତରା ରଖିବା କାମ ସହିତ ଆଟୁରୁ ସମସ୍ତ ପିତଳ କଂସାର ତୁଲ ସିନ୍ଦୁକକୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତେନ୍ତୁଳିରେ ମଜାମଜି ସାରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହାର ନିମନ୍ତେ ସଜାଡି ରଖିବାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ ।
ଏକ ପକ୍ଷରେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୋଉ ତତ୍ତ୍ଵାବଧାନରେ ପିଲାମାନେ ହସଖୁସିରେ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସେହି ମୁହୁର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକର ସ୍ମୃତି ଭିଡ଼ିଓ ହୋଇ ମୋବାଇଲରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରହୁଥାଏ ।
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚୁଲିକୁ ଗୋବରରେ ଲିପା ପୋଛା ସାରି ମାଟି ହାଣ୍ଡିକୁ ପାଉଁଶ ଲେପ ଦେଇ, କାଠ ଚୁଲିକୁ ଫୁଙ୍କନଳାରେ ଫୁଙ୍କିଫୁଙ୍କି ଜାଳେଣି କରିବା ସହିତ ଗୁରୁବାର ପୂଜାର ବିଶେଷ ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ନଡ଼ାପାଳରେ ତିଆରି ମଣ୍ଡା, ହଳଦି ପତ୍ରରେ ତିଆରି ଏଣ୍ଡୁରି ପିଠା, ଚକୁଳି, ଖିରି, ଖେଚୁଡ଼ି, କାକରା, ମୁଦୁକ, ଠୁଲୁକା, ଆଡ଼ିଷା, ବରା, ପୋଡ଼ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଆଦି ସୁସ୍ଵାଦୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପ୍ରଣାଳିରେ ସମସ୍ତେ ଭାଗ ନେଇ ବହୁତ ମଜ୍ଜା ଉଠାଉଥିଲେ ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାତାଙ୍କ ପିତଳ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଧୋଇ, ଗୁଆ, କୋଉଡ଼ି, ଶଙ୍ଖ, ସାମୁକା ଆଦିକୁ ଚନ୍ଦନ ସିନ୍ଦୁରର ପ୍ରଲେପ ଦେଇ ଅଡ଼ାଗଉଣିରେ ନୂଆ ଅରୁଆ ଚାଉଳ ଭରି, ଅଁଳା, ଆମ୍ୱ ପତ୍ର, ଗେଣ୍ଡୁ ଫୁଲ, ଦୁବ ଆଦିରେ ମାଆଙ୍କ ଖଟୁଳିକୁ ସଜାଇ ଧୂପ, ଦୀପ ତଥା ଆଳତି କରି ପ୍ରଥମେ ବାଳ ଭୁଗ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶଙ୍କୁଡି ଭୁଗରେ ପୂଜା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇ ମାଣବସା ପୁରାଣ ପଢିଶୁଣିବାର ପ୍ରତିଟି ମୁହୁର୍ତ୍ତକୁ ମୋବାଇଲ କେମାରାରେ ଭିଡ଼ିଓ ସୁଟିଂ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଏହାରି ଭିତରେ ଆମ ପୁତୁରା-ଝିଆରୀ ତଥା ଭଣଜା-ଭାଣିଜୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ କେତେବେଳେ ମେତେ ତାଙ୍କର ୟୁଟ୍ୟବୁ ଚେନେଲର କାଷ୍ଟିଙ୍ଗ ପାଇଁ ତ କିଏ ତାଙ୍କ ଫ୍ରାଙ୍କ ସୁଟିଂ କରିବାକୁ ଡ଼ାକି ନେଉଥାନ୍ତି । ଉକ୍ତ ଘଟଣା ବହୁଳ ମଧ୍ୟରେ କିଛିଟା ସ୍ମୃତି ମୋର ଚିରଦିନ ପାଇଁ ଅଭୂଲା ହୋଇ ରହିବ ।
ଯେପରିକି, ମୋର ହଳେ ଭଣଜା-ଭାଣିଜୀ ତାଙ୍କର ରୋଷେଇ ୟୁଟ୍ୟବୁ ଚ୍ୟାନେଲ ପାଇଁ ‘କାଠ ଚୁଲିରେ ମାଟି ହାଣ୍ଡିର ମଟନ ବିରିଆନୀ’ ରେସିପି ସୁଟିଂ କରିବା ସକାଶେ ଆମ ଘର ବାଡ଼ି ସେପଟେ ଦଣ୍ଡାସି ସାହିରେ ଚରୁଥିବା ଛେଳିକୁ ପତ୍ର ଦେଖାଇ ତାକୁ ଆଉଁଷା-ଆଣ୍ଡୁଳା କରି ପାଖକୁ ଆଣି, ଖତଗଦା ସେପାଖେ କେଳାକେଳି ସାରି, ହଣ୍ଡାଏ ହେବ ବିରିଆନୀ ରାନ୍ଧି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜିଭାତ ରକମ ଖାଇବା ପରଷିଥିଲେ । ହେଲେ ରାତି ଅଧରେ ଦଣ୍ଡାସି ସାହି ଲୋକ ସଦଳବଳେ ଛେଳିକୁ ଖୋଜାଖୋଜି ସାରି ଯେତେବେଳ ଆସି ଆମ କବାଟ ବାଡ଼େଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଶୁଣି ସେଦିନ ମଟନ ବିରିଆନୀର ଫ୍ରାଙ୍କ ବିଷୟଟିକୁ ଠିକ୍ ବୁଝିପାରି ଥିଲି । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଆମ ଘର ସାମନାରେ ଆଉ ପାଟିତୁଣ୍ଡ କରିବାକୁ ନଦେଇ ଦଣ୍ଡାସି ନନାକୁ ଘର ଭିତରୁ ଡାକି ଗମ୍ଭୀର ଘର ବିରୁଆରୁ ଖଡ଼ଖଡ଼ିଆ ନୂଆଁ ଦୁଇ ହାଜର ଟଙ୍କାର ନୋଟ ଟିଏ ବାହାର କରି ତାରି ଅଣ୍ଟିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଦେଇଥିଲି । ସେ ମୋ ମୁହଁକୁ ଆଉ ସେହି ନୋଟଟିକୁ ଅନେଇ ଆପେ ଆପେ ସବୁ କଥା ବୁଝି ଦେଇଥିଲା, ମୋତେ ଭଲ କରି କବାଟ କିଳି ଦେଇ ଶୋଇଯିବା ପାଇଁ କହି, ଦୁଆର ବାହାରକୁ ଯାଇ ‘ସକାଳେ ବିଲୁଆ ନନା ଗାଁ ମୁଣ୍ଡାଳିକୁ ଆସିଥିଲା ଆଉ ସେ ଆମ ଛେଳିକୁ ଘୋସାଡ଼ି ନେବାର ସନିଆ ନନା ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିଛି ବୋଲି କହୁଛି, ଆମେ ତାକୁ ଆଉ ଖୋଜିଲେ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ ଚାଲ ଏଥର ସାହିକୁ ପଳାଇ ଯିବା’ କହି ତାର ସାହି ପଲଟନକୁ ନେଇ ଫେରିଯାଇଥିଲା ।
ଏତ ଗଲା ଗୋଟିଏ ଦିନର ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିନ ଦିପହରରେ ମୋର ପୁତୁରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଆଉ ଭାଣିଜୀମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣକ ଦିହେ କାହାକୁ କିଛି ନକହି ଆଟୁକୁ ଲିଶୁଣୀ ପକାଇ ସାଙ୍ଗରେ ମହମ ବତୀ, ଧଳା ଧୋତି, ମାସ୍କ, ଟ୍ରଚ ଲାଇଟ ଏବଂ ମୋବାଇ ଆଦି ଧରି ଧାନ ଆଟୁ ଭିତରେ ଘୋଷ୍ଟ ଥ୍ରୀଲରର ଫ୍ରାଙ୍କ ସୁଟିଂ କରୁଥିଲେ । ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ମୁଷା ଆସି ପହଞ୍ଚି ଥିଲା, ତାକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଏଭଳି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ ଯେ ଏକାଥରେ ସାହି ପଡୋଶିର ଦଶବାର ଘରର ଲୋକ ଆମ ଘରେ ଆସି ରୁଣ୍ଡ । ସେମାନଙ୍କୁ ଆଟୁରୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପରେ ତାଙ୍କ ପାଟିରୁ ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଶୁଣି ସାରି ଯେ ଯାହାର ଘରକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଏହା ପରେ ଦୁହେଁ ପିଲଙ୍କର ଦେହରେ ଦୁଇ ଦିନ ଯାଏଁ ୧୦୪ ଲେଖା ଜ୍ଵର ରହିବାରୁ ବୋଉ ସେମାନଙ୍କୁ ଠାକୁରାଣୀ ମାଁଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ନେଇ ଭଣ୍ଡାରୀ ନନା ହାତରେ ଝଡ଼ାଫୁଙ୍କା ସାରି ଆଣିବାରୁ ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ିଥିଲା ।
ଏହି ଭଳିଆ ଅନେକ ଛୋଟମୋଟିଆ ଘଟଣାମାନ ଆରି ଭିତରେ ଘଟିଚାଲିଥାଏ । ଆଉ ଆଜି ତ ଦେଖିଲୁ ଏହି ମୋର ସବୁଠାରୁ ସାନ ଭଣଜାର କାର ନାମା, ଆମ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀ ମନ୍ଦିର ବଡଦାଣ୍ଡକୁ ଯାଇ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିବା ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ସହିତ ଏଭଳିଆ ଫ୍ରାଙ୍କ କରିବାର ଆଶା ବାନ୍ଧି ବସିଥିଲା । ତାର ସେହି ଅଭିପ୍ରାୟ ଶୁଣି ଭାବିଲି, ନାହିଁ ଏ ଅବୁଝା ପିଲା ପକା କେବେ ସେପରି ଯଦି କରେ ନିଶ୍ଚୟ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ନିସ୍ତୁକ ମାଡ଼ ଖାଇବ, ତେଣୁ ଆଗରୁ ସେହି ଫ୍ରାଙ୍କର ପରିଣାମରେ ପରିସ୍ଥିତିକୁ କିଭଳି ସମ୍ଭାଳିବାକୁ ହୁଏ ତାର ଝଲକ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ତାରି ସହିତ ମୁଁ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲି । ଭାବୁଛି ଏହାପରେ ଆଉ କେଉଁ ଲୋକ ସହ ଏଭଳିଆ ଫ୍ରାଙ୍କ କରିବ ନାହିଁ ।“
ସନିଆଠାରୁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ଶୁକୁଟା ନନା ପଚାରିଥିଲା “କାହିଁ ତୁ ଏକଲା ଅଙ୍ଗେ ଲିଭେଇଥିବା ବଲିକା ବକରା କିସାଟା ଶୁଣାଇଲୁ ନାହିଁ ତ ?” “ହଁ.. ହଁ କହୁଛି... ତେଲଙ୍ଗା ସାହିକୁ ଆହୁରି ଅନେକ ବାଟ ଅଛି, ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲା ବେଳକୁ ମୋର କଥା ସରିଥିବ, ତୁ ତୋର ବାଟରେ ଯିବୁ ମୁଁ ମୋ ବାଟରେ ।“ ଏଭଳି କହି ସନିଆ ତାର ନିଜର କାହାଣୀ ଗପିବା ଆରମ୍ଭ କଲା ।
ତୁ’ତ ମୋତେ ପିଲାଟି ଦିନରୁ ଜାଣିଛୁ, ମୁଁ କେଉଁ ଭଳିଆ ପିଲା, ଗାଁର କୁସ୍ତିଆଖାଡ଼ାରେ ଥିବି ନହେଲେ ଯାଇ ଘରେ, ଏହା ଛଡ଼ା ମୋର କେଉଁ ଆଡ଼େ ଯିବା ଆସିବାର ନାହିଁ । ଗାଁରେ ମୋର ସାଙ୍ଗମୈତ୍ର କହିଲେ ପ୍ରଥମେ କରି ତୋରି ନାଁ ଆସିବ ତାପରେ ଯାଇ ତୋରି ଭଳିଆ ଆଉ ଛଅ-ସାତ ଜଣଙ୍କର । ମୁଁ କେବେ ସାହି ମାଇପିଙ୍କ ସହ ଗପସପ କରେନାହିଁ । ହଁ ଆମ ଆଗ ଦୁଆର ସାହିରେ ଜାତିର ଏକ ସିଙ୍ଘାଣି ନାକି ଝିଅଟିଏ ବିବାହ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥାଏ । ବାଟରେ ଘାଟରେ ଦେଖିବା କ୍ଷଣୀ ମୋତେ ସେ ଖନ୍ତେଇ ହେବାର ଦେଖି ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ସେଗୁଡାକ ସବୁ କିଛି ଭଲ ଲାଗିନଥିଲା । ହେଲେ ସତ କହୁଛିରେ ସୁକୁଟା ନନା, ତମେମାନେ ଯେତେବେଳ ବିଭାହୋଇ ପିଲାପୁଚିକା ଧରି ଘରବାର ଆରମ୍ଭ କଲ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଖି ମୋତେ ଆଉ ଏକଲା ହୋଇ ରହିବାକୁ ମନ ମାନିଲା ନାହିଁ । ହେଲେ ସେତେବେଳକୁ ମୋର ଚୁଳ ସବୁ ପାଚିଲା ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲାଣି, ବୋଉ ମୋ ପାଇଁ କାହାକୁ ମୁହଁ ଖୋଲି କନିଆ ମାଗିବାନି ବୋଲି ରୋକଠକ୍ ମୋତେ ଶୁଣାଇ ଦେଲାଣି ହେଲେ ସହି ସିଙ୍ଘାଣି ନାକି ଝିଅଟି ଛଡ଼ା ମୋରି ଆଡ଼େ କେଉଁ ଝିଅ ତ ଆଡ଼ ଆଖିରେ ବି ଅନାନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ସୁଯୋଗ ଉଣ୍ଡି ଯେଉଁ ଦିନ ମୁଁ’ବି ତାରି ଆଡେ ଚାହି ଖନ୍ତେଇ ହେବି ବୋଲି ମନ ବଳେଇଥିଲି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ସେହି ଦିନ ହିଁ ମୋ ବୋଉ ଆଗରେ ସେସବୁ ଧରା ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା । ଏହା ପରେ ତାର ପରିବାର ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମୋ ବୋଉ ବହୁତ ବୁଝାସୁଝା ସାରି ଆମ ଦହିକୁ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ନେଇ ବିବାହ ମଣ୍ଡପରେ ବସାଇପାରିଥିଲା ।

ସେତେବେଳକୁ ଏପ୍ରିଲ ମାସର ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ ହେତୁ ବଖରା ଭିତରଟା ଭାରି ଗରମ ହେଉଥାଏ ତେଣୁ କବାଟ, ଖିଟିକି ଖୋଲିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବିଛଣାରୁ ଉଠିବା କ୍ଷଣୀ, ସେହି ସିଙ୍ଘାଣି ନାକି ଝିଅଟା ଏପ୍ରେଲ ଫୁଲ ବୋଲି କହି ଯାହା ସବୁ ହୀନସ୍ତା କଲା । ତା ପର ସବୁ କଥା ସୁକୁଟା ନନାରେ ତୁ’ତ ସବୁ ଜାଣୁ । ହଇଟି ତୋର ଜେଜେମାନର ଗାଁ ଆସିଗଲା । ସାଇକେଲରୁ ଓହ୍ଲାଇପଡ଼ ମୁଁ ଗାଁକୁ ଫେରି ଚାଲିଲି ।

Thursday, 3 December 2020

Manabasa Gurubara Puja / ମାଣବସା ଗୁରୁବାର ପୂଜା (୧)

 

ହିନ୍ଦୁ ବ୍ୟତିରେକେ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ଶ୍ରୀ-ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାତାଙ୍କ ପୂଜାପାଠ ବର୍ଷସାରା କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ବିଶେଷ କରି କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଦୀପାବଳି ଅମବାସ୍ୟା ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଳନ ଅବସରରେ ଶ୍ରୀ-ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାତାଙ୍କ ପୂଜାପାଠ ଭାରତର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମାର୍ଗଶିର ମାସର ପ୍ରତି ଗୁରୁବାର ଦିନ ‘ମାଣବସା ପୂଜା’ ଭାବେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ପ୍ରାୟତଃ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଅଭୂଦୟ ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜାପାଠ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପଞ୍ଚସାଖା ଯୁଗରେ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ‘ଶ୍ରୀ-ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ’ ବରିଷ୍ଠ କବି ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ହୋଇଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ।
ବୈଦିକ କାଳରୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ପୌରାଣିକ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଶ୍ରୀ-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହଭାଗିତା ଅମରତାର ଅମୃତ ଖୋଜୁଥିବା ଦେବତା ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରରୁ ପରିଣତ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଶ୍ରୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏବଂ ସାଧାରଣ ସାଙ୍କେତିକ ସ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେହୁଏ । ବିଷ୍ଣୁ କେତେକ ମାନବ ପ୍ରତିନିଧି ମାଧ୍ୟମରେ ପୃଥିବୀରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଏହି ମାନବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାଜ ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧତା ଏବଂ ଉର୍ବରତା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱରୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯୋଜନାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ । ମହାନ ମହାଜାଗତିକ ରାଣୀ ଭାବରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଜୀବନ୍ତ କରୁଥିବା ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଜୀବନକୁ ପୁନଃ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଯାହା ଜୀବନକୁ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ହିନ୍ଦୁ ପତ୍ନୀଙ୍କ ମହାନତାକୁ ନ ହରାଇ ସେ ଧର୍ମର କ୍ରମରେ ଅଧିକ ଜଡିତ ଅଟନ୍ତି ଯାହା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ (ବିଷ୍ଣୁ) ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ତଦାରଖ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ବିଶ୍ୱ-ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଉଭା ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶାବତାର ମଧ୍ୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଅବତାର ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶାରେ କଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ଜୈନ ଧର୍ମ ସଂସ୍କୃତିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୱାନ ଦାବୀ କରିଥାନ୍ତି । ରୁଗ୍‌ବେଦ ଭଜନ ୧୦.୧୫୫ ଅନୁସାରେ ଏକ ଦାରୁ (କାଠ ଗଣ୍ଡି) ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସୁଥିବା ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ସହିତ ଏହି ଦାରୁ (କାଠ) ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିମା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣା ସମାନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥାଏ ।
‘ଜଗନ୍ନାଥ’ ଶବ୍ଦଟି ଯଦି ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧୁତ, ଜଗତର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ" ଏବଂ ନାଥ ଅର୍ଥ "ଗୁରୁ" ବା "ପ୍ରଭୁ" । ତେଣୁ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ "ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରଭୁ" ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ଓଡିଆ ଭାଷାରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଅନ୍ୟ ନାମ ସହିତ ଜଡିତ, ଯେପରିକି ଜଗା କିମ୍ବା ଜଗବନ୍ଧୁ "ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବନ୍ଧୁ" । ଉଭୟ ନାମ ଜଗନ୍ନାଥରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ, ଦେବତାଙ୍କ ଶାରୀରିକ ରୂପକୁ ଆଧାର କରି କାଳିଆ "କଳା ରଙ୍ଗର ପ୍ରଭୁ", କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ "ସମୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ", ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଣ "ପବିତ୍ର କାଠ-ଗଣ୍ଡି", ଦାରୁଦବେତା "କାଠ ଦେବତା", ଚକା ଆଖି କିମ୍ବା ଚକ୍ରାନୟାନ୍ ଏବଂ ଚକାଡୋଳା "ଗୋଲାକାର ଆଖି" ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ । ପ୍ରକୃତରେ, ଜଗନ୍ନାଥ ନାମଟିକୁ ଯେକୌଣସି ଦେବତା ଉପରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇପାରେ ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଅନୁରୂପ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ମାତା ଶ୍ରୀ-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗିନୀ । ଯିଏ କି, ଉଚ୍ଚ ପଦ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଗୌରବ, ଆଧିପତ୍ୟ ଏବଂ ମହିମାକୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ପୃଥକ ଦେବୀ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ।
ଶ୍ରୀ-ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣର ପଟକଥା ଅନୁସାରେ ଥରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଶ୍ରୀୟା ନାମକ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ତାର ବସଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ ହୋଇଥିଲେ । ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ (ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ) ଙ୍କ ବଡ ଭାଇ ବଳରାମ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଆସିଥିଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦିର ଛାଡି ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାଣି କିମ୍ବା ଆଶ୍ରୟ ନ ଦେଇ ଦୀର୍ଘ ଦିନର ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେଇ ଏହାର ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲେ ।
ଏହି ପୁରାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ମନ୍ଦ ଅଭ୍ୟାସ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ ବ୍ୟତିରେକେ ନାରୀବାଦ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଯାଇଥିବା ହୃଦବୋଧ ହୁଏ । ଏହା ପୁରୁଷତ୍ୱବାଦକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ମହିଳା ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିବା କଳ୍ପେ ରଚିତ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
ନାରୀବାଦ ଏବଂ ଜାତିବାଦ ପ୍ରତି ଏହା ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଥମ ପ୍ରୟାସ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ପୁରାଣଟି ସମାଜରେ ଚାଲିଥିବା ସାମାଜିକ ଗଠନ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗଗତ ଅସମାନତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷ ଶାସନ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ବିରୋଧାଚରଣ ମନେହୁଏ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କ ଘରୁ ବାହାର କରିଦେଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପୁରାଣ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା ବା ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜାପାଠ ରୂପେ ଓଡ଼ିଆ ସମାଜରେ ଏକ ନାରୀବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନର ଆଭିମୂଖ୍ୟ ଅନୁରୂପ ମନେ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଐତିହାସିକ କାଳରୁ କୃଷି ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବେଉସା ରହିଆସିଥିବା ସ୍ଥଳେ ବିଶେଷ କରି ମିଳିତ ତଥା ଅବିଭକ୍ତ ପାରିବାରିକ ଢ଼ାଞ୍ଚା ଅନେକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଳବତ୍ତର ରହିଥିବା ଏକ ସାମାଜିକ ଆବଶ୍ୟକତା ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହେଉଥାଏ । ସେହି ସମୟରେ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ କର୍ମ ଶକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ହେଉ ଅବା ଯୌଥ ପରିବାର ତରଫରୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ପାଇଁ, ଏକ କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରାଯାଉଥାଏ । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଜଣକ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ କିମ୍ୱା ମହିଳା, ଯିଏ ସମଗ୍ର ପରିବାର ତରଫରୁ ସାଧାରଣତଃ ଘରୋଇ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ପାରିବାରିକ ସଂସ୍କୃତି, ଆୟ-ବ୍ୟୟ ତଥା ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ପରିଚାଳନା କରିଥାନ୍ତି ।
ଆମ ପାରମ୍ପାରିକ ମିଳିତ ପରିବାର, କ୍ଷୁଦ୍ର ଏକକ ପରିବାର ଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହେବାରେ ଦୃତ ସହରୀକରଣ, ଆଧୁନିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ତଥା ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶକୁ ଏହାର କାରଣ ରୂପେ ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ । ପୁରାତନ ଏବଂ ନୂତନ ପାରିବାରିକ ଢ଼ାଞ୍ଚା ମିଶ୍ରଣରେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଘରର ଦେବୀ)ର ନୂତନ ନମୁନା ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ସାମାଜିକ ଧାରଣା ପାଇଁ ପରିପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପାରିଥାଏ ।
ଶ୍ରୀ-ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ ରଚନା ସମକାଳରେ ସାଧାରଣତଃ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାରିବାରିକ ତଥା ସାମାଜିକ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଅନେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରହି ଆସିଥାଏ ତେଣୁ ପାରମ୍ପାରିକ ପୂଜାପାଠ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଚଳିତ ବିଭିନ୍ନ ରୀତିନୀତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ନିମନ୍ତେ ଏହାର ଉପାଦେୟତା ମନେହୁଏ ।
ପୁରାଣର ପଟକଥା “ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତେ କମଳା ମାଗୋ ସାଗର ଦୁଲ୍ଲଣୀ । ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଘରଣୀ ।।“ ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରୀ-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସାଗର ଦୁଲ୍ଲଣୀ ରୂପରେ କମଳ (ପଦ୍ମ ଫୁଲ) ରଙ୍ଗ ସମାନ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ତଥା ହାବଭାବରେ “ନମସ୍ତେ କମଳାମାଗୋ ଅତି ଦୟାବତୀ । ସ୍ଥାବର ଜଙ୍ଗମ କୀଟ ଆଦି ପାଳୁ ନିତି ।। ତୋର ଦୟାବଳେ ମାଗୋ ଦରିଦ୍ର ଜନର । ହୁଅଇ ଅଚଳ ବିତ୍ତ ଜିଣଇ କୁବେର ।। ତୋର ଦ୍ରୋହୀଜନେ ମାଗୋ ଅନ୍ନ ନ ମିଳଇ। ଯେତେ ଅରଜିଲେ କେଭେଁ ପେଟ ନ ପୁରଇ।।” ବର୍ଣ୍ଣିତ ।
“ତୋହର ଚରିତ ମନ ଦେଇ ଯେ ଶୁଣଇ । କିଅବା ଭକତି ଭାବେ ସର୍ବଦା ଗୁଣଇ।। ତାହାର ଦରିଦ୍ରପଣ ଯାଏ ଦୂର ହୋଇ । ସର୍ବଦା ତାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ ମହାମାୟୀ ।। ଏଣୁ ତୋ ଚରଣେ ମାଗୋ ଅଶେଷ ପ୍ରଣାମ । କରୁଛି ପୁରାଅ ବାରେ ମୋର ମନସ୍କାମ ।। ତୋ ଚରିତ କିଞ୍ଚିତେ ମୁଁ କରିବି ରଚନ । ଜଗତ ଜନନୀ ବାରେ ଦିଅ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନ ।।” ପରୁଣର ଏହି ପଂକ୍ତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ତଥା ତାର ଫଳପ୍ରଦ ଉପାୟ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି ।
ଏହି ପୁରାଣରେ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜାପାଠ ବିଷୟରେ କିଏ, କାହାକୁ, କେବେ ଏବଂ କିପରି ପାଳନ କରାଯାଇ ଥାଏ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏହି ପଂକ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଜାଣିବାକୁ ମିଳିଥାଏ “ଦିନେକ ନାରଦ ପରାଶର ମୁନି ଦୁଇ । ଭ୍ରମି ଭ୍ରମି ଏକ ଗ୍ରାମେ ପ୍ରବେଶିଲେ ଯାଇଁ ।। ସେହିଦିନ ମାର୍ଗଶୀର ମାସ ଗୁରୁବାର । ପର୍ବ ପଡ଼ିଥିଲା ସର୍ବ ପୁରବାସୀଙ୍କର ।। ପ୍ରତି ଘରଦ୍ୱାର ଗୋମୟରେ ଲିପା ହୋଇ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଦପଦ୍ମ ଚିତା ପଡ଼ିଥିଲା ତହିଁ ।। ନାରୀମାନେ ସ୍ନାନସାରି ପିନ୍ଧି ଝୀନବାସ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ସର୍ବେ ହୋଇଛନ୍ତି ବଶ ।। ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କଠାରୁ ଚଣ୍ଡାଳ ପରିଯନ୍ତେ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ରତ ଅଛନ୍ତି ସମସ୍ତେ ।। ହୁଳହୁଳି ଶବଦରେ ପୁରିଛି ଗଗନ । ଦେଖି ଏ ଉତ୍ସବରୀତି ବିଧାତା ନନ୍ଦନ ।। ପଚାରନ୍ତି ପରାଶର ମୁନିଙ୍କୁ ଉଦନ୍ତ । କହ କହ ତପୀବର ଏ କିସ ଚରିତ ।। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଣ୍ଡାଳ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜାତିରେ । କରୁଛନ୍ତି କି ଉତ୍ସବ ଆନନ୍ଦ ମତିରେ ।। କେଉଁ ବ୍ରତ କି ଉପାସ ଅଟେ ଏହା ନାମ । କାହାକୁ କରନ୍ତି ପୂଜା ତାର କି ନିୟମ ।। ଏହା ଶୁଣି ପରାଶର ହୋଇ ହସ ହସ । କହନ୍ତି ବଚନ ଧୀରେ ଶୁଣ ବିଧିଶିଷ୍ୟ ।। ଏ ଧାନ ମାଣିକା ଗୁରୁବାର ଯେ ଅଟଇ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀଙ୍କର ପୂଜା ଏ ବ୍ରତ ଅଟଇ ।। ସବୁ ମାସମାନଙ୍କରେ ମାର୍ଗଶୀର ସାର । ତହିଁରେ ପଡ଼ଇ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଗୁରୁବାର ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସେହି ବାରମାନ ଜାଣ । ସବୁଠାରୁ ଆଦ୍ୟ ଗୁରୁବାରଟି ପ୍ରଧାନ ।। ଏକ ଦିନେ ଶୁକଳ ଦଶମୀ ଗୁରୁବାର । ପଡ଼ିଲେ ସୁଦଶାବ୍ରତ ହୁଏ ସେ ଦିନର ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଅତିପ୍ରିୟ ଅଟଇ ସେ ବ୍ରତ । ଏହାକହି ପରାଶର ହେଲେ ମୌନବ୍ରତ ।। ପୁଣି ତାହାଙ୍କୁ ପୁଚ୍ଛିଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୁମର । ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ କରିଥିଲେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟେ କେଉଁ ନର ।। ତହିଁରୁ ସେ କେଉଁ ଶୁଭଫଳ ଲଭିଅଛି । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦ୍ରୋହୀ ହୋଇକରି କେ ଦୁଃଖ ପାଇଛି ।। ଏହା ସବୁ ମୋ ଆଗରେ କହତପୀ ସାଇଁ । ଶୁଣିବାକୁ ତାହା ଚିତ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉପୁଜଇ ।। ନାରଦ ବଚନ ଶୁଣି ପରାଶର ମୁନି । କହନ୍ତି ହରଷ ଚିତ୍ତେ ସୁମଧୁର ବାଣୀ ।। ଧନ୍ୟ ହେ ନାରଦ ତୁମ୍ଭେ ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର । ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ କଥାରେ ଯେ ହୋଇଅଛ ରତ ।। କହୁଅଛି ପୁରାତନ କଥା ଅଛି ଯାହା । ହୋଇବ ଆନନ୍ଦ ଜାତ ଶୁଣିଲେଟି ତାହା ।। ”
କଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରାମବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଏଠାକାର ସାମାଜିକ ତଥା ପାରିବାରିକ ଢ଼ାଞ୍ଚା ବଳବତ୍ତର ରହିଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ସେହି ସମୟରେ ଗ୍ରାମ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ବେଉଷାରେ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ନିବେସିତ ରହିଥିବା ସ୍ଥଳେ କୌଳିକ ବୃତ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ କୁଟିର ଶିଳ୍ପ ଏବଂ ସେବା ପ୍ରଦାନକାରୀ ପେଷାର ଅଭୂଦୟ ହେତୁ ଜାତିପ୍ରଥା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ । ମାଟିଝାଟି ଛଣଛପର ବାସଗୃହର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିବା ହେଉ ଅବା ଯୌଥ ପାରିବାରିକ ଢ଼ାଞ୍ଚାରେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଆଚାରବ୍ୟବହାର, ଚାଲିଚଳଣି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ ଇତ୍ୟାଦିର ସୁପରିଚାଳନା ତଥା ଏହାର ବିକାଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପିଢ଼ି ଧର ପିଢ଼ିରୁ ଆନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ବଳବତ୍ତର ରହିଥିବା ବିଷୟରେ ପୁରାଣର ଏହି ପଂକ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରେ ।
“ଏକଦିନେ ଜଗନ୍ନାଥ ପାଶେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଥିଲେ । କରପତ୍ର ଯୋଡ଼ିଣ ତାହାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ।। ଆଜି ମୋ ବାରର ବ୍ରତ ପଡ଼ିଲା ଗୋସାଇଁ । ତୁମ୍ଭେ ଆଜ୍ଞାଦେଲେ ନଗ୍ର ବୁଲିଯିବି ମୁହିଁ ।। ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଇଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନଗ୍ରହିଁ ବୁଲିବ । ଦଶମୀ ପାଳନା ଅନ୍ନ ବେଗେ ରାନ୍ଧିଦେବ ।। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ମାତ ଏମନ୍ତ ଶୁଣିଲେ । ବସ୍ତ୍ର ଅଳଙ୍କାରମାନ ଯତନେ ପିନ୍ଧିଲେ ।। ନାସିକାରେ ନବରତ୍ନ ବସଣି ଖଞ୍ଜିଲେ । ଚରସରୀ ରତ୍ନମାଳା କଣ୍ଠେ ଲମ୍ୱାଇଲେ ।। କରରେ ବାହୁଟି ରମ୍ୟବଳୟ କଙ୍କଣ । ସୁନା ସୁତା ମାଣିକ୍ୟ ପଦକ ଆଭରଣ ।। ବାଜେଣି ନୂପୁର ମାତା ପୟରେ ଖଞ୍ଜିଲେ । ଏପରି ନାନା ଭୂଷଣେ ସୁବେଶ ହୋଇଲେ ।। ଯେବଣ ମାତାଙ୍କ ଅଧିକାର ତିନିପୁର । ଆଭରଣ କେତେ ମାତ୍ର ଦେବା ପଟ୍ଟାନ୍ତର ।। ଶୁଣ ହେ ନାରଦ ଏହା ହୋଇ ଏକଚିତ୍ତ । ବୁଢ଼ୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ରୂପକୁ ଧରି ଜଗନ୍ନାତ ।। ପ୍ରବେଶ ହୋଇଲେ ଯାଇଁ ସାଧୁର ଦୁଆରେ । ସାଧବାଣୀ ଉଭା ହୋଇଥିଲା ସେହିଠାରେ ।। ତାକୁ ଦେଖି ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ କହନ୍ତି ବଚନ । ଶୁଣ ଶୁଣ ସାଧବାଣୀ ହୋଇ ସ୍ଥିରମନ ।। ଆଜିପରା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ବ୍ରତ ଗୁରୁବାର । ଲିପା ପୋଛା କରିନାହୁଁ କିମ୍ପା ଘରଦ୍ୱାର ।। ସାଧବାଣୀ ଏହା ଶୁଣି ବୋଲଇ ସେକ୍ଷଣି । କି ରୂପେ ଏ ବ୍ରତ ହୁଏ କାହା ପୂଜା ପୁଣି ।। ବୁଝାଇ ତା ସବୁ କହ ହେ ନାନୀଗୋସାଇଁ । ଅଇଲେ ମନକୁ ସେ ବ୍ରତ ମୁଁ କରିବଇଁ ।। ଏହାଶୁଣି ପଦ୍ମାଳୟା କହନ୍ତି ସଧୀରେ । ଶୁଣ ସାଧବାଣୀ ବ୍ରତ ହୁଏ ଏ ବିଧିରେ ।। ମାର୍ଗଶିର ମାସେ ଯେଉଁ ଆଦ୍ୟ ଗୁରୁବାର । ସେଦିନ ଊଷାରୁ ଶେଯ ଛାଡ଼ି ତତପର ।। ଗୋମୟ ଜଳରେ ଘର ଦୁଆର ଲିପିବ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ପାଦପଦ୍ମ ଚିତାକୁ ଲେଖିବ ।। ନୂଆ ମାଣ ଗୋଟିଏ ଅଣାଇ ଯତ୍ନେ ବେଗେ । ଧୋଇ ଧାଇ କରି ତାକୁ ଶୁଖାଇବ ଆଗେ ।। ତାହାକୁ କରିବ ନାନା ଚିତ୍ର ଯେ ବିଚିତ୍ର । ଚାଉଳକୁ ବାଟି ଚିତା ଲେଖିବ ସମସ୍ତ ।। ତହିଁ ସ୍ନାନ କରିଆସି ହୋଇ ସୁଚିମନ୍ତ । ଚଉକି ବା ଖଟୁଲିଏ ଆଣିବ ତ୍ୱରିତ । ତାକୁ ଧୋଇ ତା’ଉପରେ ଦେବ ନୂଆ ଧାନ । ରଙ୍ଗକଳା ନୋହି ହୋଇଥିବ ଶୁକ୍ଳବର୍ଣ୍ଣ ।। ତହୁଁ କିଛି କୁଢ଼ାଇ ଯେ ସେ ନୂଆମାଣରେ । ଧାନମାଣ ଯେ ପୁରାଇ ରଖିବ ତାପରେ ।। ସେ ଧାନ ମାଣ ଉପରେ ଗୁଆ ତିନିଗୋଟି । ହଳଦୀ ପାଣିରେ ତାହା ଧୋଇ ଥୋଇବଟି ।। ଶୁକଳ ଧାନର ଶିଖା ରଖି ବେଣ୍ଟିକରି । ମାଣ ଉପରେ ତାହାକୁ ଥୋଇବ ବିଚାରି ।। ଗୁଆ ଆଖୁ ମୂଳା କଦଳୀରେ ସଜାଡିବ । ପଟ୍ଟା ଦିରଙ୍ଗ ବସନ ପୁଷ୍ପେ ମଣ୍ଡାଇବ ।। ତହୁଁ ଆବାହନ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ କରିବ । ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପ ଧୂପଦୀପ ଆଦି ସମର୍ପିବ ।। ପ୍ରଥମରେ ବାଳଧୂପ ତାପରେ ଶଙ୍ଖୁଡ଼ି । ଏପରି କରିବ ତିନିଧୂପକୁ ସଜାଡ଼ି ।। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଆଉ ଏକ ବ୍ରତ ଅଛି । ସୁଦଶା ବୋଲି ତା ନାମ ଲୋକେ ପ୍ରକଟିଛି ।। ଶୁକଳଦଶମୀ ହେଲେ ଗୁରୁବାର ଦିନ । ହୁଅଇ ସୁଦଶାବ୍ରତ ଶୁଣ ଦେଇ ମନ ।। ସେଦିନ ଉଷାରୁ ଉଠି ଲିପି ଘରଦ୍ୱାର । ଝୋଟି ଆଦି ଚିତା ଦେବ ପୂର୍ବ ପରକାର ।। ସ୍ନାନ ସାରି ଗୃହେ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ଲେଖିବ । ତହିଁପରେ ଧୋଇ ଏକ ଖଟୁଲି ରଖିବ ।। ତହିଁପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା ଗୁଆକୁ ଥୋଇବ । ପଞ୍ଚାମୃତ ଶୁଦ୍ଧଜଳେ ସ୍ନାନ କରାଇବ ।।
ଦଶଖିଅ ସୂତାରେ ଯେ ବ୍ରତେକ କରିବ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାମରେ ଦଶଗୋଟି ଗଣ୍ଠିଦେବ ।। ଦଶକେରା ଦୁବରେ ସେ ବ୍ରତ ଗୁଡ଼ାଇବ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗୁଆ ପାଶେ ତାହାକୁ ଥୋଇବ ।। କରୁଥିଲେ ପୂର୍ବରୁ ସେ ବ୍ରତ ପୁରାତନ । ବ୍ରତଡୋର ଆଣିତହିଁ ଥୋଇବ ବହନ ।। ପ୍ରଥମରେ ବାଳଧୂପ ନଇବେଦ୍ୟ କରି । ତାପରେ ଯେ ଭୋଗଦେବ ଶୁଣ ହେତୁକରି ।। ଅରୁଆ ଚାଉଳ ଏକାମାଣ ତିନ୍ତାଇବ । ତାକୁ କୁଟି ଚୂନା କରି ଯତନେ ରଖିବ ।। କଦଳୀ ନଡ଼ିଆ ଛେନା ଆଦି ଦଶପୁର । ଦେଇ ଦଶଗୋଟି ମଣ୍ଡା କରିବ ସତ୍ୱର ।। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ତା ପୂଜାକରି ଭକ୍ତି ଚିତ୍ତେ । ସେ ପ୍ରସାଦ ଖାଇ ଦିନ ବଞ୍ଚିବ ଯେ ସୁସ୍ଥେ ।। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରସାଦ ଯେ ପରକୁ ନ ଦେବ । ବିଭା ହୋଇଥିବା ଝିଅ ସୁଦ୍ଧା ନ ଖାଇବ ।।
ଏ ଉତ୍ତାରୁ କଥା ଏକ ମନଦେଇ ଶୁଣ । ଗୁରୁବାର ଦିନ ଯେଉଁ କଥା ନିବାରଣ ।। ସେ କଥା କହୁଛି ଏବେ ସାଧବାଣୀ ଶୁଣ । କେବେ ନ ଭାଜିବ ଖଇ ଗୁରୁବାର ଦିନ ।। ଯେଉଁ ନାରୀ ଗୁରୁବାର ଦିନରେ ଆମିଷ ଭୁଞ୍ଜଇ । ଲୋଭରେ କିବା ନ ପଖାଳେ କେଶ ।। ଭୁଞ୍ଜଇ ଉଚ୍ଚିଷ୍ଟ କିବା ଲଗାଏ ସେ ତେଲ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାର ନିଶ୍ଚେ ଭାଙ୍ଗିବେଟି ଗେଲ ।। ଗୁରୁବାରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ତୁଳାକୁ ଭିଣଇ । ଲାଉରେ ଆମିଷ ଦେଇ ଯେ ଗ୍ରାସ କରଇ ।। ଖଟର ଛାୟାରେ ଯେହୁ କରଇ ଶୟନ । ରାତ୍ରକାଳେ ଦଖିଅନ୍ନ ଯେ କରେ ଭୋଜନ ।। କ୍ଷୌର ହୁଏ ଯେହୁ ଯାଇ ନାପିତର ଦ୍ୱାରେ । ଭୋଜନ ସମୟେ ଅନ୍ନ ପକାଏ ଭୂମିରେ ।। ଭୁଞ୍ଜି ନ ପାରିଣ ଅନ୍ନ ଫୋପଡ଼ାଇ ଦିଏ । ଏତେକର୍ମ ଯେ କରେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ନ ପାଏ ।। ଗୁରୁବାର ଦିନ ସକାଳୁ ଯେ ଗୋମୟରେ । ଦୁଆରେ ଯେ ନ ଲିପଇ ଅଳସ ପଣରେ ।। ଚୂଲିରୁ ନ କାଢ଼େ ପାଂଶ ଭକ୍ଷେ ଯେ ଆମିଷ । ଏମାନଙ୍କଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କରନ୍ତି ଯେ ରୋଷ ।। ଧନ ଜନ ସବୁ ତାର ହରଣ କରନ୍ତି । ମାଗିଗଲେ ଅନ୍ନବସ୍ତ୍ର କେହି ନ ଦିଅନ୍ତି ।। ଗୁରୁବାରେ ଯେଉଁନାରୀ ବିନ୍ଧେ ଶୁକ୍ଳଲୁଗା । ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପଦ ପାଏ ହୁଅଇ ସୁଭାଗା ।। ଗୁରୁବାରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ପିଲାକୁ ମାରଇ । କିବା ପାକହାଣ୍ଡି ଧୋଇ କଳା ନ ଛାଡ଼ଇ ।। ସନ୍ଧ୍ୟା ଗଡ଼ିଗଲେ ଯେ ଦିଅଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବତୀ । ଧନପୁତ୍ର ହାନି ହୁଏ ସଦା ବହୁ କ୍ଷତି ।। ଗୁରୁବାରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ପୋଡ଼ାଦ୍ରବ୍ୟ ଖାଏ । ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟାକୁ ବଙ୍କା କରିଣ ବିଛାଏ ।। ଶାଶୁ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ନ ମାନଇ ଯେ ରମଣୀ । ଉଲଗ୍ନ ହୋଇ ଶୟନ କରଇ ଯେ ପ୍ରାଣୀ ।। ଅମାବାସ୍ୟା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଯେ ବୁଲାଏ ହଳ । ଏହି ଦିନମାନଙ୍କରେ ଘେନଇ ତଇଳ ।। ସଭାରେ ବସିଣ ଯେ ମାନବ ମିଛ କହି । ଆଳସ୍ୟେ ପାଦ ନ ଧୋଇ ଯେ ଭୁଞ୍ଜି ବସଇ ।। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳକୁ ଯେହୁ ରମଣୀ କାଟଇ । ଋତୁମତି ନାରୀକି ଯେ ରମଣ କରଇ ।। କନ୍ୟା ତୁଳା ମାସେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ କରଇ । କଥା କହୁ କହୁ ସବୁବେଳେ ଯେ ହସଇ ।। ଏମନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ବହୁକଷ୍ଟ ପାଇ ।
ଆୟୁବୃଦ୍ଧି ନାଶହୁଏ ଅନ୍ନ ନ ମିଳଇ ।। ଗୁରୁବାର ଅମାବାସ୍ୟା ସଙ୍କରାନ୍ତି ଦିନ । ରଜନୀରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁରୁଷ କଲେକ ଭୋଜନ । କିବା ଏହି ତିନିଦିନ ଯେଉଁ ନାରୀ ମୋହେ । ପୁରୁଷ ସଙ୍ଗରେ ମାତି ଧର୍ମକୁ ନ ଚାହେଁ ।। ପ୍ରାଣେ ନାଶ ନ କରିଣ ତାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ । ବୁଲନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ନବସ୍ତ୍ର କାହିଁ ନ ମିଳଇ ।। ଏତିନି ଦିନରେ ଯେହୁ ତିକ୍ତଦ୍ରବ୍ୟ ଖାନ୍ତି ।
ଅନ୍ତଃକାଳେ ଯମଦ୍ୱାରେ ନାନା ଦଣ୍ଡପାନ୍ତି ।। ଏ ତିନିଦିନ ଯେ ନାରୀ କରଇ ହବିଷ୍ୟ । ଦୁଃଖୀ ରଙ୍କୀ ଦେଖି ଦାନ କରଇ ବିଶେଷ ।। କରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାରେ ଉପବାସ । ବଢ଼ଇ ତାହାର ଧନ ଜନ ଆୟୁଯଶ ।। ସକାଳୁ ଶେଯରୁ ଉଠି ଯେ ମୁଖ ନ ଧୁଏ । ତା ମୁଖ ଯେ ଜନ ଦେଖେ ତାର ଶୁଭନୁହେଁ ।। ରାତ୍ରଶେଷେ ବାସି ଶେଯେ ଯେ କରେ ଶୟନ । ତା ଗୃହକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ବହନ ।। ଆସନ ବିନା ଯେ ଭୂମିପରେ ବସି ଖାଏ । କିବା ଯେ କୁମାରୀ ସଙ୍ଗତରେ କାମମୋହେ ।। ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ମୁଖେ ଯେ ଭୁଞ୍ଜି ବସଇ । ଏମାନଙ୍କ ପାଶୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯା’ନ୍ତି ଦୂରହୋଇ ।। ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କୁଣ୍ଡାଇ କେଶ ବାନ୍ଧେ ଯେଉଁ ନାରୀ । କେଭେ ନ ଦେଖନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାହାର ଯେ ଶିରୀ ।। ଭୋଜନକରି ଯେ ମୁଖ ଶୋଧନ ନ କରେ । ଭୋଜନ କରଇ ଯେହୁ ଅନ୍ଧକାର ଘରେ ।। ସ୍ନାନପରେ ହୁଅଇ ଯେ ତଇଳ ମର୍ଦ୍ଦନ । କରଇ ଯେ ନଖମୁନେ ଭୂମି ବିଦାରଣ ।। ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୁଗା ଶେଷେ ଯେ ବିଞ୍ଚି ହୁଅଇ । ଏମାନଙ୍କ ବଦନକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନ ଚାହଁଇ ।। ଯେଉଁ ନାରୀ ନିଜ ପତିଠାରେ ରୋଷବହେ । ସ୍ୱାମୀ ଯାହା ବୋଲେ ତାହା ନ କରେ କେବେହେଁ ।। ପର ପୁରୁଷରେ ଯେହୁ ହୋଇଯାଏ ରତ । ପରିଷ୍କୃତ ନୋହି ହୁଏ ଯେ ନାରୀ କୁତ୍ସିତ ।। ଏମନ୍ତ ନାରୀଙ୍କ ମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନ ଦେଖନ୍ତି । କାଙ୍ଗାଳିନୀ ହୋଇ ବାରଦ୍ୱାରେ ସେ ବୁଲନ୍ତି ।। କଳହ ଅଳସୀ ଅତି ଅପ୍ରିୟ ସାହସୀ । ଦେବ ବିପ୍ର ଅତିଥିରେ ନୁହଁଇ ବିଶ୍ୱାସୀ ।। ଏପରି ନାରୀ ଯା ଗୃହେ ଥାଏ ସେ ଶ୍ମଶାନ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସେ ସ୍ଥାନକୁ ସଦା କରନ୍ତି ବର୍ଜନ । ଯେଉଁନାରୀ ଭକ୍ତିଚିତ୍ତେ ନ ସେବେ ସ୍ୱାମୀକୁ । ସେହୁ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ହୁଏ ସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖୀ ।। ଯେଉଁ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀ କି ଦେବତା ସମମଣି । ସେବାକରି ତୋଷୁଥାଏ ତାର ମତି ଚିହ୍ନି ।। ନିଜ ଅଙ୍ଗ ପରିଷ୍କାର କରି ଶୁଚି ହୁଏ । ସାନବଡ଼ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଚାହେଁ ।। ପରଷିବା କାଳେ ପକ୍ଷପାତ ଯେ ନକରେ । ସ୍ୱାମୀ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାଢ଼େ ସମାନରେ ।। ପତିର ଆଜ୍ଞାକୁ କେଭେ ନପକାଏ ତଳେ । ସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖୀ ସୁଖେ ସୁଖୀ ହୋଇଚଳେ ।। ଏମନ୍ତ ନାରୀର ଗୃହ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନ ଛାଡ଼ନ୍ତି । ତାର ଦୁଃଖ ନୟନରେ କେବେ ନ ଦେଖନ୍ତି ।। ଏ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ମଣ୍ଡଳେ ସେହୁ ବହୁ ସୁଖପାଏ । ପତି ପୁତ୍ରକନ୍ୟା ଅଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ।। ଅନ୍ତକାଳେ ବଇକୁଣ୍ଠେ ସଙ୍ଗରେ । ଅନୁକ୍ଷଣେ ମଜ୍ଜି ରହେ ପ୍ରମୋଦ ରଙ୍ଗରେ ।। ସଧବା ନାରୀର ପତିବିନା ନାହିଁ ଗତି । ତପ ଜପ ଦେବ ପୂଜା ତାହାର ଅନୀତି ।। ପତିସେବା ଛାଡ଼ି ବୃଥା ବ୍ରତ ଯେ କରଇ । ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ବାଲ୍ୟ ବିଧବା ହୁଅଇ ।। ଯେଉଁ ନାରୀ ଆନନ୍ଦରେ ଅତିଥି ସେବଇ । ପୁଣ୍ୟବତୀ ବୋଲି ତାକୁ ପୁରାଣରେ କହି ।। ଏମନ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ବା ପୁରୁଷ । ଆପଣାର କୁଳଧର୍ମ ନ ଛାଡ଼ନ୍ତି ଲେଶ ।। ସଦାବେଳେ କରନ୍ତି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ । ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାହାଙ୍କ ପାଶେ ମିଳନ୍ତି ତତ୍ କ୍ଷଣ ।। ପତିସେବା ବିନା ନାହିଁ ନାରୀଙ୍କର ଗତି । ପତିପ୍ରାଣା ନାରୀ କରେ ଦେବଲୋକ ଗତି ।। ନାରୀଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ ପତିସେବା ବିନା । ଅନ୍ୟ ଦେବ ପୂଜାତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ବିଡ଼ମ୍ୱନା ।। ପତିସେବା ବରଜି ଯେ ମାତି ଗରବରେ । ଗୁରୁବାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ ସେ ଯଦି ନ କରେ ।। ତାହାର ନୁହଇ ଭଲ ଜନମେ ଜନମେ । ଦୁଃଖ ଶୋକ ରୋଗ ଭୋଗ ସଂସାରେ ସେ ଭ୍ରମେ ।। ଏମନ୍ତ ତିଆରି ସାଧବାଣୀ କି କହିଲେ । ଆଜିଠାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀବ୍ରତ କର ଯା ବୋଇଲେ ।। ନ କଲେ ସର୍ବ ସମ୍ପଦ ତୋର କ୍ଷୟଯିବ । ଅନ୍ନବସ୍ତ୍ର ଅଭାବରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ ହେବ ।। ଶୁଣ ହୋ ନାରଦ ଠାକୁରାଣୀ ଏହାକହି । ସେଠାବରୁ କେତେଦୂର ପଥ ଗଲେ ବାହି ।। ଘରେ ଘରେ ପୁରେପୁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଜେକଲେ । କାହାରି ଦୁଆରେ ସେହି ଶୁଚି ନ ଦେଖିଲେ ।। କେବଣ ଯୁବତୀ ନିଦେ ଶୋଇ ଅଚେତନ । କାହାର ଫିଟିଯାଇଛି ପିନ୍ଧିଲା ବସନ ।। କାହାର ଶିରରେ କେଶ ମୁକୁଳିତ ହୋଇ । ଭୂମିପରେ ପଡ଼ିଅଛି କେରି କେରି ହୋଇ ।। ଏହିରୂପେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେଖିକରି ଗଲେ । ଚଣ୍ଡାଳ ସାହିରେ ଯାଇଁ ପ୍ରବେଶ ହୋଇଲେ ।। ଶ୍ରୀୟା ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ନଗ୍ର ବାହାରେ ତା ଘର । ତାହାର ମହିମା ଯେ ଦେବଙ୍କୁ ଅଗୋଚର ।। ପ୍ରତିଦିନ ଖରକଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ନଗର । ବିଷ୍ଣୁ ଭକତିରେ ସେ ଯେ ଅତି ତତପର ।। ରାତ୍ର ବେନି ଘଡ଼ି ଥାଇ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଗଲା । ଏକ ବର୍ଣ୍ଣି ଗାଈର ଯେ ଗୋବର ଆଣିଲା ।। ଉତ୍ତମ କରିଣ ଘରଦ୍ୱାରକୁ ଲିପିଲା । ଛଡ଼ାପାଣି ମୁନ୍ଦାଏ ଦୁଆରେ ପକାଇଲା ।। ଅରୁଆ ଚାଉଳ ବାଟି ଘରେ ଝୋଟି ଦେଲା । ଷୋଳକୋଠି କରି ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମେକ କାଟିଲା ।। ଦଶମୁଖ ଦୀପାବଳୀ ମଣ୍ଡଳେ ଜାଳିଲା । ଦଶବର୍ଣ୍ଣ ଫଳମୂଳ ମଣ୍ଡଳେ ବାଢ଼ିଲା । ସୂତାଦଶ ଖିଅନେଇ ମଣ୍ଡଳେ ଥୋଇଲା । ମନର ଚଞ୍ଚଳେ ପୁଣି ବେଗେ ଚଳିଗଲା ।। ଉଆ ଚାଉଳ ଯେ ଆଉ ଦୂବ ଦଶକେରା । ତାହା ନେଇ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ମଣ୍ଡଳେ ଥୋଇଲା ।। ଧୂପଦୀପ ନଇବେଦ୍ୟ ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପ ଦେଲା । ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ବୋଲି ସୁମରଣା କଲା ।। ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତେ ମାଗୋ ହରିଙ୍କ ଘରଣୀ । ମୁହିଁଛାର ହୀନଜାତି ନ ଜାଣଇ ପୁଣି ।। ଚଣ୍ଡାଳ ସାହିରେ ଘର ପୁଣି ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ । କିଞ୍ଚିତେ ଭକତି ମୋର ଘେନ କମଳିନୀ ।। ଦାଣ୍ଡେ ଦାଣ୍ଡେ ଯାଉଥିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ପାଟରାଣୀ । ସହି ନ ପାରିଲେ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀର ଦୟିନୀ ।। ପଦ୍ମଫୁଲ ଦେଖି ତାଙ୍କ ବଳିଲା ଶରଧା । ଦୁଇପାଦ ଦେଇ ମାତା ପଦ୍ମେ ହେଲେ ଉଭା ।। ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଘରଗୋଟି ପାଇଲାକ ଶୋଭା । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଜେ କରିଛନ୍ତି କି ଉପମା ଦେବା ।। ବୋଇଲେ ଲୋ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ମାଗି ଘେନ ବର । ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଲି ଦୁଃଖ ନାଶିବି ତୋହର ।। ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ କହୁଅଛି ଶିରେ କର ଦେଇ । କି ବର ମାଗିବି ମାଗୋ ମାଗି ନ ଜାଣଇ ।। ଗୋ-ଗୋଷ୍ଠକୁ ଦେବୁ ମୋର ଲକ୍ଷ୍ମେ ପଦ୍ମ ଗାଈ । କୁବେର ସମାନ ଧନ ଦେବୁ ମାତ ତୁହି ।। କୋଳକୁ ନନ୍ଦନ ଯେ ହସ୍ତକୁ ସୁନାବାହି । ଚାରିଯୁଗେ ବସିବି ଅମର ବର ପାଇ ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୁଣି ବୋଇଲେ ତୁ ହୋଇଲୁ କି ବାଇ । ଏ ସମସ୍ତ ବର ତୋତେ ଦେଇତ ପାରଇ ।। ଅମର ବର ଦେବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ମୋର । ଏହି ବର ମାଗିଲୁ ତୁ କେମନ୍ତ ପ୍ରକାର ।। ଯେତେ ଦିନ ଜୀଇଥିବୁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଭୁଞ୍ଜିବୁ । ଅନ୍ତକାଳେ ଯାଇ ବିଷ୍ଣୁ ପଞ୍ଜରେ ପଶିବୁ ।। ମୋହର ଏ ବ୍ରତ କରୁଥିବୁ ସବୁଦିନ । ଲକ୍ଷ୍ମୀନାରାୟଣ ପାଦେ ଥିବ ତୋର ମନ ।। ଶୁଣ ହେ ନାରଦ ଏଣେ ହରି ବଳରାମ । ମୃଗୟା ନିମନ୍ତେ ଯାଇଥିଲେ ଘୋରବନ ।। ଯୋଗବଳେ ବଳରାମ ଏ କଥା ଜାଣିଲେ । ଡାକି କରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଏମନ୍ତ କହିଲେ ।। ଦେଖ ଦେଖ କହ୍ନାଇ ତୋ ଭାରିଯା ଆଚାର । ଉଭା ହୋଇ ଅଛଇ ଯେ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଘର ।। ହାଡ଼ି ଘରେ ଥିବ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଣ ଘରେ ଥିବ । ସ୍ନାନ ନ କରିଣ ବଡ଼ ଦେଉଳେ ପଶିବ ।। ଏହି ରୂପେ ସବୁଦିନେ ଦେଉଳେ ପଶୁଛି । ଦୁଇଗୋଟି ଭାଇଙ୍କୁ ବିଟାଳ କରାଉଛି ।। ଦରିଦ୍ର ଭଞ୍ଜନୀ ନାମ ଯେଣୁ ଅଛି ବହି । ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କ କଷ୍ଟ ନ ପାରଇ ସହି ।। ସୁଦଶା ନାମରେ ଏକ ବ୍ରତ ଯେ ତାହାର । ଏହି ବ୍ରତେ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ପୂଜଇ ପୟର ।। ଭାରିଯାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେବେ ଅଛିରେ କହ୍ନାଇ । ଚଣ୍ଡାଳ ସାହିରେ ନଗ୍ର ତୋଳେ ବେଗେ ଯାଇ ।। ଆମ୍ଭ ବାକ୍ୟ ମାନି ତାକୁ ଦିଅ ଘଉଡ଼ାଇ । ଏପରି ଘରଣୀ ଥିଲେ ଭଲ ଗତି ନାହିଁ ।। ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଇଲେ ଭାଇ ଘଉଡ଼ାଇ ଦେବା । ଲକ୍ଷ୍ମୀପରା ଭାରିଯାକୁ ଆଉ କି ପାଇବା ।। ସେ ଯେବେ ଦୋଷ କରିଛି ଏମନ୍ତ କରିବା । ସ୍ୱର୍ଗପୁର ଲୋକଙ୍କୁ ହକାରି ଅଣାଇବା ।। ପାଞ୍ଚଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାଦେଇ ଜାତି କରାଇବା । ଆଉ ବେଳେ ତାର ଯଦି ଅନୀତି ଦେଖିବା ।। ଦେଉଳ ଭିତରୁ ତାକୁ ଦେବା ଘଉଡାଇ । ଏକଥା ପ୍ରମାଣ ତୁମ୍ଭେ ଶୁଣ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭାଇ ।। ନ ଜାଣି ଯେ ଦୋଷକଲେ ସିନ୍ଧୁ ରାଜଜେମା । ବାରେ ମାତ୍ର ଭାଇ ତାଙ୍କ ଦୋଷକର କ୍ଷମା । ବଳରାମ ବୋଲୁଛନ୍ତି ଶୁଣ ଭାବଗ୍ରାହୀ । ତୋର ଲକ୍ଷ୍ମୀଥିଲେ ମୁହିଁ ରହିବଇଁ ନାହିଁ ।। ଭାରିଜା ଅଟଇ ସିନା ପାଦର ପାଣ୍ଢୋଇ । ଭାଇଥିଲେ କୋଟିଭାର୍ଯ୍ୟା ମିଳି ଯେ ପାରଇ ।। ଭାର୍ଯ୍ୟାଠାରେ ଲୋଭ ଯେବେ ଅଛିରେ କହ୍ନାଇ । ଚଣ୍ଡାଳ ସାହିରେ ତୁ ନଅର ତୋଳ ଯାଇ ।। ମୋର ବଡ଼ ଦେଉଳକୁ ଆଉ ନ ଆସିବୁ । ମାଇପକୁ ଘେନି ଦାଣ୍ଡ ବାହାରେ ରହିବୁ ।। ଧିକ୍କାର ବଚନ ପ୍ରଭୁ ସହି ନ ପାରିଲେ । ଛାଡ଼ିବି ବୋଲିଣ ରଙ୍ଗ ଅଧରେ କହିଲେ ।। ଦେଉଳର ସିଂହଦ୍ୱାରେ ପ୍ରବେଶ ହୋଇଲେ । ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ।। ଶୁଣ ହେ ନାରଦ ତେଣେ ଶ୍ରୀୟା ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ । ପୂଜା କରୁଥିଲା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପାଦବେନି ।। ତାହାର ପୂଜାରେ ଦେବୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଲେ । ଯାଚିଣ ଅନେକ ବର ପ୍ରଦାନ ଯେ କଲେ ।। କୁଟୀର ଖଣ୍ଡିକ ଥିଲା ବଲୁରିର ବାସ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୟାକଲେ ତାକୁ ଚନ୍ଦନ ଉଆସ ।। ଯେଉଁ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଘରେ ନ ଥିଲାକ ଅନ୍ନ । ଚାରିକୋଣେ ଦେଲେ ତାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ।। ଯେଉଁ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଘରେ ନ ଥିଲାକ ପୁତ୍ର । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୟା କଲେ ତାର ହେଲା ପାଞ୍ଚପୁତ୍ର ।। ଧନ ପୁତ୍ରବତୀ ହୁଅ ବୋଲି ଯେ ବୋଇଲେ । ବରଦେଇଣ ସେଠାରୁ ବିଜେ କରିଗଲେ ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀହେତୁ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ହେଲା ଭାଗ୍ୟବତୀ । ଏବେ ଶୁଣ ହେ ନାରଦ ଅପୂର୍ବ ଭାରତୀ ।। ସିଂହଦୁଆରେ ବିଜୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହାମାୟୀ । ଦେଖିଲେ ଦୁଆରେ ବସିଛନ୍ତି ବେନିଭାଇ ।। ବୋଇଲେ ହେ ବାଟ ଛାଡ଼ ଭିତରକୁ ଯିବି । ଦଶମୀ ଯୋଗାଡ଼ ମୁହିଁ ମଣୋହି ରାନ୍ଧିବି ।। ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଇଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହୋଇଲ କି ବାଇ । ଚଣ୍ଡାଳ ସାହିକି ଯାଇଥିଲ କାହିଁ ପାଇଁ ।। ଆମ୍ଭେ ନ ଦେଖୁଣୁ ଯେ ଦେଖିଲେ ବଡ଼ ଭାଇ । ଆମ୍ଭେ ଦେଖିଥିଲେ ସିନା ଦିଅନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ାଇ ।। ଯାଅ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ୍ଭରେ ଗୋ ଆଉ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ଧିକ୍କାର ବହୁତ ମୋତେ କଲେ ବଡ଼ଭାଇ ।। ହାଡ଼ିଦ୍ୱାରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଥିବ ପାଣଦ୍ୱାରେ । ସ୍ନାନ ନ କରି ପଶୁଛି ଦେଉଳ ଭିତରେ ।। ତା’ଠାରୁ ପାପିନୀ ଆଉ ସଂସାରରେ ନାହିଁ । ମୋହର ବଚନ ଏବେ ଶୁଣ ପ୍ରାଣ ସହି ।। ଜଗତେ ବୋଲନ୍ତି ତୋତେ ବାଇ ଠାକୁରାଣୀ । ବାଇ ପ୍ରାୟ ବୁଲୁଥାଉ ହୋଇ ମୋ ଘରଣୀ ।। ଏକ ଘର କରାଉ ସହସ୍ର ଘରଭାଙ୍ଗି । ସହସ୍ର ଘର କରାଉ ଏକ ଘର ଭାଙ୍ଗି ।। ଏମନ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହିମା ତୋହର । ଯାଅ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବାହାରି ଗୋ ନ ଥାଅ ମୋ ଘର ।। ତୋହଠାରେ କୋପ କରିଛନ୍ତି ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭାଇ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ କହୁଛନ୍ତି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଚାହିଁ ।। ଛାଡ଼ପତ୍ର ଦେଇ ମୋତେ ଦିଅ ଘଉଡ଼ାଇ । ଜଗନ୍ନାଥ କହୁଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀମୁଖ ଚାହିଁ ।। ଆମ୍ଭ ଜାତିରେ ତ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଚଳେନାହିଁ । ଛାଡ଼ିବା ଭାରିଜା ମୁଖ ଚାହିଁ ନ ଯୋଗାଇ ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ କହୁଛନ୍ତି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଚାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ସାଗର ମନ୍ଥିଲ ଦେବ ଯାଇ ।। ବେଦମନ୍ତ୍ରାଦି ସହିତେ ମୋତେ ପାଇଥିଲ । ସେତେବେଳେ କଥା ଆହେ ପାଶୋରିଣ ଦେଲ ।। ମୋର ପିତା ବରୁଣ ଯେ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ବରିଲା । କନକ ବେଦୀରେ ନେଇ ବିଭା କରାଇଲା ।। ଝିଅ ଦେଇ ଶରଣ ପଶିଲେ ତୁମ୍ଭଠାଇଁ । ଦଶଦୋଷ ମୋର କ୍ଷମା କରିବାର ପାଇଁ । ଦଶଗୋଟି ଦୋଷରୁ ଗୋଟିଏ ନ ସହିଲ । ପ୍ରଥମରେ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ବୋଲି ଗାଳିଦେଲ ।। ବିଭା ବାସିଦିନ ଜୁଆ ଖେଳିବାର ବେଳେ । ସାତବେଳ କଉଡ଼ି ଯେ ପାରିଲଇଁ ତଳେ ।। ତୁମ୍ଭେ ତୋଳିଦିଅ ନାଥ ମୋହର ହସ୍ତରେ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଉଡ଼ି ମୁହିଁ ଜାକିଲଇଁ କରେ ।। ଛଡ଼ାଇ ନ ପାରି ତୁମ୍ଭେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଠାକୁର । ମୋତେ ବୋଇଲ ଯା’ ଇଚ୍ଛା ମାଗି ଘେନବର ।। ଯାହା ମନ ବାଞ୍ଛା ଗୋ କରିବୁ ବଇଦେହୀ । ତାହା ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ଦେବି ଶୁଣ ପ୍ରାଣସହି ।। କରପତ୍ର ଯୋଡ଼ିଣ ମୁଁ ବୋଇଲି ଉତ୍ତର । ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଠାକୁର ।। ଅଷ୍ଟ ଦିନେ ପଡ଼ିବ ମୋହର ଗୁରୁବାର । ପଡ଼ି ଚରଚିବି ମୁହିଁ ସଭିଙ୍କର ଘର ।। ପଡ଼ି ଚରଚିବି କୀଟୁ ବ୍ରହ୍ମ ପରିଯନ୍ତେ । ଏହି ଦୋଷ ମୋର ପ୍ରଭୁ ନ ଧରିବ ଚିତ୍ତେ ।। ହେଉ ବୋଲି ଶ୍ରୀମୁଖରୁ ଆଜ୍ଞା ଅଛ ଦେଇ । ଏବେ କିମ୍ପା ସତ୍ୟ ଭଗ୍ନ ହେଉଛ ଗୋସାଇଁ ।। ଜଗନ୍ନାଥ କହୁଛନ୍ତି କୋପଭର ହୋଇ । ବାପ ତୋ ଲୁଣିଆ ଯେ ଗରଜି ମରୁଥାଇ ।। ଝିଅଟେରୀ ତୋ ଦୁର୍ଗୁଣ କହିଲେ ନ ସରେ । ବାପର ଗର୍ଜ୍ଜନ ଶବ୍ଦେ କିଏ ରହିପାରେ ।। ଚାରିପାଖେ ମେଘନାଦ ପାଚେରୀ ତୋଳାଇ । ବଡ଼ ଦେଉଳରେ ରହିଅଛୁ ଦୁଇଭାଇ ।। ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୋଲୁଛନ୍ତି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଚାହିଁ । ଅଛବର ଘରେ ଦଣ୍ଡେ ଥିଲି ଉଭାହୋଇ ।। ଅଛବ ବିଟାଳ ବୋଲି ଦିଅ ଘଉଡ଼ାଇ ।। ପୁଣି ଜାତି କୁଳ ଗୋତ୍ର କହିଲ ଗୋସାଇଁ । ପ୍ରଭୁ ହେତୁ ସବୁ ଯାଉଅଛି ଗୋପ୍ୟ ହୋଇ ।। ତୁମ ଜାତି କୁଳର ତ ଠିକଣା ନ ଥାଇ ।। ତୁମ୍ଭ ଜାତି କୁଳ ଯେ କହିଲେ ନ ସରଇ । ଗଉଡ଼ ଘରେ ରହିଲ ଦୁଇଗୋଟି ଭାଇ ।। ନିମା ନାମେ ସିପୁଟି ସେ ଜାତିରେ ଗୋଲକ । ତାହା ଘରେ ଜଗନ୍ନାଥ କଲ ଅନ୍ନଭକ୍ଷ ।। ଦୂତ ପଣେ ଯାଇଥିଲ ହସ୍ତିନା ଭୂବନ । ବିଦୁର ଘରେ ଯେ ପୁଣି କରିଲ ଭୋଜନ ।। ଜାରାନାମେ ଶବର ଯେ ଅରଣ୍ୟରେ ଘର । ସେ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ପୂଜିଲା ବରଷ ଦଶବାର ।। ଅରଣ୍ୟରୁ ଫଳମୂଳ ଖୋଜିଣ ଆଣଇ । ବସିଣ ପ୍ରଥମେ ଫଳମୂଳ ସେ ଚାଖଇ ।। ପିତା କଷା ସବୁ ପ୍ରଭୁ ଆଡ଼େ କରିଦେଇ । ଯେ ଫଳ ସୁଆଦ ତାହା ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଭୁଞ୍ଜାଇ ।। ଶବର ବିଟାଳ ତୁମ୍ଭେ ବେନିଗୋଟି ଭାଇ । ଏକଥା କି ତୁମ୍ଭ ମନୁ ଗଲା ଭୁଲ ହୋଇ ।। ଆପଣେ ପାତକୀ ତୁମ୍ଭେ ପରନିନ୍ଦା କର । ପାପ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇ କଥା ବିଚାର ନକର ।। ଭାରିଜା ଯେ ଦୋଷକଲେ ପତି ତା ସହଇ । ଏକ ଅପରାଧେ ପ୍ରଭୁ ଭୃତ୍ୟେ କି ତେଜଇ ।। କିମ୍ପା ନକର ଗୋସାଇଁ ଏମନ୍ତ ବିଚାର । ଯାଅ ଯାଅ ବୋଲୁଅଛ ମୋତେ ବାରମ୍ୱାର ।। ଜଗନ୍ନାଥ କହୁଛନ୍ତି ଏମନ୍ତ କରିବୁ । ମାଣେ ମାଣେ ପଡ଼ି ତୋତେ ନିତ୍ୟେ ଦେଉଥିବୁ ।। ଭାଇଙ୍କୁ ବୁଝାଇ ପଛେ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆଣିବୁ । ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅବଜ୍ଞା କେଭେ ନ କରିବୁ ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ କହନ୍ତି ପଡ଼ିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ଅନାଥ ଅରକ୍ଷ ପ୍ରାୟ ଯାଉଅଛି ମୁହିଁ ।। ରାଣ୍ଡୀ ଅଲକ୍ଷଣୀ ଝିଅ ମୁହିଁ ଯେ ନୁହଇ । ପିତାର ଘରକୁ ମୁଁ ଯେ ବାହାରି ଯିବଇଁ ।। ତୁମ୍ଭ ଅଳଙ୍କାର ମାନ ପ୍ରଭୁ କାଢ଼ି ନିଅ । ପଛରେ ମୋତେ ଯେ ଆଉ ବୋଲଣା ନଦିଅ ।। ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଲନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହୋଇଲୁକି ବାଇ । ଅଙ୍ଗୁ ଅଳଙ୍କାର ଆମ୍ଭେ ନେବୁ କାହିଁ ପାଇଁ ।। ଭାରିଜାର ଅଙ୍ଗେ ଯେଉଁ ଅଳଙ୍କାର ଥାଏ । ସ୍ୱାମୀହୋଇ ତାହାଠାରୁ କାଢ଼ିଣ କି ନିଏ ।। ଠାକୁରାଣୀ କହୁଛନ୍ତି ଶ୍ରୀମୁଖକୁ ଚାହିଁ । ତୁମ୍ଭର ଅଟଇ ମୁଁ ଯେ ପ୍ରଥମ ବିବାହୀ ।। ପଛରେ କହିବ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆମ ଘରେ ଥିଲା । ସହସ୍ର ଟଙ୍କାର ଅଳଙ୍କାର ଘେନିଗଲା ।। ଏମନ୍ତ ଅଖ୍ୟାତି ମୋତେ ନ ଦିଅ ଗୋସାଇଁ । ତୁମ୍ଭ ଅଳଙ୍କାର ମାନ ନିଅ ବାହୁଡ଼ାଇ ।। ଶିରରୁ କାଢ଼ିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୁକୁତାର ଜାଲି । ହୃଦରୁ କାଢିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋବିନ୍ଦ କାଞ୍ଚଲି । ଅଣ୍ଟାରୁ କାଢ଼ିଲେ ମାଏ ରତ୍ନ ଓଡ଼ିଆଣୀ । ନାସିକାରୁ କାଢ଼ିଲେ ସେ ମୁକୁତା ବସଣୀ ।। ଦୁଇ କର୍ଣ୍ଣରୁ କାଢ଼ିଲେ ହୀରାର କୁଣ୍ଡଳ । ଗଳାରୁ କାଢ଼ିଲେ ଯେ ଦୋସରୀ ଚିନାମାଳ ।। ପାଦରୁ କାଢ଼ିଲେ ଦେବୀବାଜେଣୀ ନୂପୁର । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠିରୁ କାଢ଼ିଲେ ଯେ ଝୁଣ୍ଟିଆ ସତ୍ୱର ।। ଅନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରମାନ କି କହିବି ଆଉ । ରୁଣ୍ଡ କଲାରୁ ଦିଶିଲା ସବୁ ଦାଉ ଦାଉ ।। ସବୁ ଅଳଙ୍କାରମାନ ଏକଠାବ କଲେ । ରଖ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଏହା ବୋଲି ସମର୍ପିଲେ ।। ଗୋବିନ୍ଦ କହନ୍ତି ଏହା କି କରିବୁ ନେଇ । ଆମ୍ଭର ଏ ଅଳଙ୍କାର ସବୁ ତୁମ୍ଭେ ଘେନିଯାଅ । ବିକି ଭାଙ୍ଗିକରି ଭାତ ଲୁଗା କରୁଥାଅ ।। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ କହୁଛନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ମୁଖ ଚାହିଁ । ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗୋସାଇଁ ।। ମୋହ ତୁଲେ ଆଉ ଯେଉଁ ଭାରିଜା ଆଣିବ । ଏହିସବୁ ଅଳଙ୍କାର ତାହାକୁ ଯେ ଦେବ ।। ମୁହିଁ ଯାଉଅଛି ହୀନା ଅରକ୍ଷିତ ହୋଇ । ମୋହ ଅଭିଶାପ ଘେନ ପ୍ରଭୁ ଭାବଗ୍ରାହୀ ।। ସତେ ଯେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ହୋନ୍ତି ଆତଯାତ । ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ନ ମିଳୁ ଆହେ ଜଗନ୍ନାଥ ।। ବାରବର୍ଷ ଯାଏ ତୁମ୍ଭେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇବ । ଅନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଜଳ ଯେ ତୁମ୍ଭଙ୍କୁ ନ ମିଳିବ ।। ମୁହିଁ ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ଯେବେ ଟେକିଦେବି ଅନ୍ନ । ଭୋଜନ କରିବ ତେବେ କାଳୀୟ ଗଞ୍ଜନ ।। ଏତେ ବୋଲି ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ଶାପ ଦେଇ ଗଲେ । ଦେଉଳୁ ବାହାର ହୋଇ କେତେଦୂର ଗଲେ ।। ଏହା ଦେଖି ଦାସୀମାନେ ସଙ୍ଗେ ଗୋଡ଼ାଅନ୍ତି । ଦାସୀଙ୍କୁ ଅନାଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ବୋଲୁଛନ୍ତି ।। ମୁହିଁ ଯାଉଅଛି ହୀନ ଅଲକ୍ଷଣୀ ହୋଇ । ମୋର ପଛେ ତୁମ୍ଭେମାନେ ଆସୁଛ କିମ୍ପାଇଁ ।। ଏହିପରି ହୋଇ ଯେବେ ପିତାଘର ଯିବି । ଚାରିଦିନ ମାତ୍ରକରି ରହି ନ ପାରିବି ।। ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରାୟବନ୍ଧୁ ପିତାଘର ଯିବେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପିତା ମୋତେ ସମର୍ପିଣ ଦେବେ ।। ଶାପ ଦେବା ଫଳ ମୋର ହେବ ଅକାରଣ । ଦରିଦ୍ର ନୋହିବେ ପ୍ରଭୁ ଦେବ ଭଗବାନ ।। ଏତେ ବୋଲି ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ମନେ ଚିନ୍ତାକଲେ । ବିଶ୍ୱକର୍ମାକୁ ଯେ ମାଏ ମନେ ସୁମରିଲେ ।। ବୈକୁଣ୍ଠପୁରରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ରହିଥିଲା । ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରକେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଛାମୁରେ ମିଳିଲା ।। କିସ ଆଜ୍ଞା ହେଉ ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହାମାୟୀ । ଶୁଣି ଆଜ୍ଞାଦେଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାକୁ ଯେ ଚାହିଁ ।। ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀ ବାଦେ ପ୍ରଭୁ ଦେଲେ ଘଉଡ଼ାଇ । ପାରିବୁକି ଖଣ୍ଡିଏ କୁଡ଼ିଆ ତୋଳିଦେଇ ।। ଆଜ୍ଞା ମାତ୍ରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବେଗେ ଚଳିଗଲା । ତିନିକ୍ରୋଶ ପ୍ରମାଣେ ଉଆସ

Monday, 30 November 2020

Kartika Purnima / କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା


ଅତୀତରେ ଭାରତୀୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟବସାୟ ଅନୁସାରେ ପାଳନ କରୁଥିବା ଅନେକ ପୂଜାପାଠ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଋତୁକାଳୀନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ପଥରେ ପଣ୍ୟ କାରବାର ସମ୍ବଳିତ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ବନ୍ଧାଣ ଅବସରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସୁଦୀର୍ଘ ଆର୍ଶୀବାଦ କାମନାରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଏହି ପର୍ବକୁ ବୈତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଉତ୍ସବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
ହିନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ଶୁଭ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଳନ କରାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ମାସ ଯାହା ଉଭୟ ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେବ ଦୀପାବଳି ଏବଂ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୈତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏବଂ ବାଲିଯାତ୍ରା ଭାବେ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷତ୍ଵ ଅଟେ ।  
 
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଏହି ଶୁଭ ଦିନ ପାଳନ କରାଯାଏ, ଯିଏ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମତ୍ସ୍ୟ କିମ୍ବା ମତ୍ସ୍ୟଭାତ୍ରାମ ଭାବରେ ଅବତାରିତ ହୋଇଥିଲେ । ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅବତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପରିସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ମାଛର ଅବତାର ନେଇଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ଶତାପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିଭାଗ ୧.୮.୧ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ହେଉଛି ସେହି ଧାରା ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଯକ୍ଷ ରାଜା ତ୍ରିପୁରାସୁରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ତେଣୁ ଏହି ପର୍ବକୁ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କିମ୍ବା ତ୍ରିପୁରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅନେକ ଦୀପ ଆଲୋକିତ କରି ଏହି ଦିନଟିକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ 'ଦେବ ଦୀପାବଳି' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବାରାଣାସୀର ଲୋକମାନେ, ନିଜ ଘରେ ଏବଂ ନଦୀ କୂଳରେ ଦୀପ (ଦିଆ) ଆଲୋକ କରି ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।  
 
ବେଦ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶେଷ୍ୟ ଭାବରେ ଅବତାର ଶବ୍ଦର କେଉଁଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଅବତାରନା ପରି କ୍ରିୟା ମୂଳ ଏବଂ ରୂପ ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଉଥିଲେହେଁ ଏହାର ବ୍ୟବହାରିକ ଅର୍ଥରେ "ଅବତରଣ କାର୍ଯ୍ୟ" ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅବତାରିତ ବ୍ୟକ୍ତି (ଅବତାର) ଭାବରେ ନୁହେଁ । ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା ଅବତାରାନା ହେଉଛି ଏକ ଦ୍ଵିଗୁଣ ବାଚକ ପଦ ଯାହାର ଗୋଟିଏ  ଅର୍ଥ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଅବତରଣର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟଟି ମନ୍ଦ ଶକ୍ତିରେ ପୀଡିତ “ମନୁଷ୍ୟର ଭାର ବହନ କରିବା” ଭାବରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।
 
 
ଦାର୍ଶିନିକ ଅର୍ଥରେ ଅବତାରଏକ ଅଲୌକିକ ମନୁଷ୍ୟ ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଅନ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥରେ ଏହି ଶବ୍ଦ "ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ, “ଅପସାରଣ କରିବାକୁ ଏବଂ ତଳକୁ ଆଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇଥାଏ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ "ଅନନ୍ତକାଳରୁ ସାମୟିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତଥା ତଳକୁ ଆସିବା" ଅର୍ଥରେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଅଳଂକୃତ ହୋଇଥାଏ । ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାନବ ରୂପ ଅର୍ଥରେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ୪.୬ରେ ସମ୍ଭଂବାମିଏବଂ ତନୁ ୯.୧୧ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବା ଅନୁମେୟ । ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ଅର୍ଥ ରୂପେ ଅବତାରର ବିଶେଷ୍ୟ ସଂସ୍କରଣ ଆଦି ଷଷ୍ଠ ଶତାଦ୍ଦୀ ପର ରଚନାଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ଧାରଣା ବହୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପରେ ଅଂଶ-ଅବତାର ରୂପେ ପୁରାଣ କାହାଣୀରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
 
ଦଶାବତାର’ ଶବ୍ଦର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ପ୍ରାୟତଃ ଦଶ ପ୍ରକାର ଅବତାରକୁ ବୁଝାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପାରାନୁସାରେ ପୃଥିବୀ ଭୂ-ପୃଷ୍ଠରେ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ପ୍ରକାର ରୂପ ତଥା ଦେହ ବା ଶରୀର ଧାରଣା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ । ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଧାରାର ଏକ ଋଗବୈଦିକ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମକୁ ଆଧୁନିକ ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରତିଫଳିତ ଭାବରେ ପ୍ରାୟ ୧୨ରୁ ୧୪ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ରଚନା କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ ।
 
 
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ସଂରଚନା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ବିବର୍ତ୍ତନର ଚକ୍ର ଅନୁରୂପ ଡିଭୋନିଆନ୍ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମାଛ ରୂପରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର’, ‘ଆମ୍ଫିବିଆସ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ (ଅର୍ଦ୍ଧ ଭୂମି ଏବଂ ଜଳ) କଇଁଛ ରୂପରେ କୁର୍ମା ଅବତାର’, ‘ପାଲୁଜୋଜିକ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆବ୍ରିଭାବ ତଥା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପାଇଁ ବଣୁଆ ଘୁଷୁରୀ ରୂପରେ ବାରହା ଅବତାର,  ନିଓଜେନ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ମଣିଷ ଅର୍ଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ରୂପରେ ନରସିଂହ ଅବତରା ଏହାପର ଭାମନା ଅବତାରରେ ବୈବାହିକ ବ୍ୟକ୍ତି, ‘ପରାସୁରାମା ଅବତାରରେ ଭାବପ୍ରବଣ ଅସ୍ଥିର ବ୍ୟକ୍ତି, ‘ରାମ’, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ତାପରେ କୃଷ୍ଣ’, ଜଣେ ସ୍ନେହୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଅବତାର କଳିକୀ’, ରହସ୍ୟମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ବିବର୍ତ୍ତନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ୍ରମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଓହ୍ଲାଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
 
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରେ ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) ଅବତାର ପ୍ରଥମ । ଯଦିଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାହାଣୀର ଅନେକ ସଂସ୍କରଣ ମିଳିଥାଏ, ତଥାପି ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେଉଛି ଭଗବତ ପୁରାଣ । କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ମହା ବନ୍ୟା ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ନିରନ୍ତରତାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏବଂ ଭୂତ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ମହାବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଭାବରେ ଅବତାରିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ବୌଧିକ ସଂସ୍କୃତି ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ଵବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ତତ୍ ସମ୍ପର୍କିତ ଗୁଣ-ସୂତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଭଗବାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟ ତେଣୁ ଭଗବାନ ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ରାକ୍ଷାସ, ପିଚାସ ତଥା ଭୂତ-ପ୍ରେତ ସିଏ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସୁସ୍ଥ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ ବିଶେଷ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
 
 
ଏକ ପକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭୂତ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏକ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା କଳ୍ପେ ଏକ ନର ତଥା ଦାନବ ମନେ କରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅପରପକ୍ଷରେ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତି ଅନୁସାରେ ତିବ୍ଦତୀୟ ଏବଂ ଜାପାନୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ହାୟାଗ୍ରିଭା ହେଉଛି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତା ଯିଏ ଆଭାଲୋକାଇଟେଭାରାତଥା ପଦ୍ମପାନି ("ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଧାରକ") କିମ୍ବା ("ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଜଗତ") ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଗୁଆନିନ୍ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ’ (ଯିଏ ଜଗତର ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଜଣେ ସେବକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
 
ବେଦରେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଦେବତା ଭାବରେ ଏହାର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେହେଁ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ରୀତିନୀତିରେ ଉପାସିତ ହୋଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ପଶୁମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଜୀବମାନଙ୍କର ମାନସିକ ସ୍ଥିତି ପଶୁ ପରି ଗୁଣସୂତ୍ରକୁ ବୁଝାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଜାପାନର ଲୋକ ଧର୍ମରେ, ‘ହାଇଗ୍ରିଭାଙ୍କୁ ଘୋଡା-ମୁଣ୍ଡ ହେତୁ ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଅଭିଭାବକ ଦେବତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଉ ଥାଇପାରେ ।
 
 
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଭଗବାନ ହେୟାଗ୍ରିଭା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରାଯାଇଥାଏ । ସେ ମାନବ ଶରୀର ଏବଂ ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକ ଧଳା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉପରେ ବସି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜିତ । ସାଙ୍କେତିକ ଭାବରେ, କାହାଣୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ବିଜୟକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ କରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ, ଆବେଗ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ଭୂତ ଶକ୍ତି ଉପରେ ବିଜୟର ପ୍ରତିକ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ।
 
 
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୦୦୦ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଘୋଡାକୁ ଏହାର ଗତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଏବଂ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥିବା କେତେକ ହିନ୍ଦୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଦାବି କରିଥାନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ ଶ୍ରୀ ବୈଷ୍ଣବବାଦ ଏବଂ ମାଧବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରମ୍ପରାରେ ହାୟାଗ୍ରିଭା ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ଉଭୟ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଖୋଜାଯାଏ । ଅଗଷ୍ଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ (ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ଏବଂ ନବରାତ୍ରୀ ପର୍ବର ନବମ ଦିନରେ ମହାନଭୂମିରେ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୂଜା କରାଯାଏ ।
 
 
ଅତଏବ ଦୁଇ ମହାନ ବୌଧିକ ସଂସ୍କୃତିର ମୌଳିକ ସୂତ୍ର-ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟରେ ବିଲୋପ ହୋଇଯିବା ଅଥବା ଓଭେରଲେପ ଆଶଙ୍କାରେ ଏକ ପକ୍ଷରେ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏକ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅପରପକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ଭାବେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରିଥାଏ ।
 
ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଜନିତ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମନୁ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଅନ୍ୟତମ । ଏଥିରେ ମନୁ ଚରିତ୍ରକୁ ନିତି ନିୟମ ନିର୍ମାତା ତଥା ପୂର୍ବଜ ରାଜା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଚଳନ କରାଇବା ନିମନ୍ତେ ଅଗ୍ରଦୂତ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ।
 
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୧୦୦ ମହାନ ବନ୍ୟା ଓ ମନୁ ବୈଷ୍ଣବତା ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ମନୁ ଶବ୍ଦ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ସହିତ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷ ତଥା ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟ (ମାନବିକତାର ବଂଶଧର)କୁ ସୂଚାଏ । ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ମାନବର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନୁ ବା ମନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନ କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ ମନୁ ପୃଥିବୀର ଚଉଦ ରହସ୍ୟମୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସକଙ୍କ ଆଖ୍ୟା ବା ନାମ କିମ୍ୱା ବୈକଳ୍ପିକ ଭାବରେ ପୌରାଣିକ ରାଜବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୂନର୍ବାର ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ କଳ୍ପ (ଆୱନ୍)ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।  ମନୁସ୍ମିତ୍ରୀ ଗ୍ରନ୍ଥର ଆଖ୍ୟା ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଉପସର୍ଗ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ମନୁ ସ୍ୱୟମ୍ୱୁଭା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ ।
 
ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଚଉଦ କାଳ ଚକ୍ର ମନଭନ୍ତରକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳ ଚକ୍ର ଭିନ୍ନ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ । ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସପ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ଅବଧିକୁ  ବୈଷ୍ଣବ ତଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବ ଏବଂ ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ମହାନ ବନ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦ୍ରାବିଡ଼ର ରାଜା ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରରେ ମହାନ ବନ୍ୟା ବିଷୟରେ ଅବଗତ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏକ ଡ଼ଙ୍ଗା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ବେଦ, ମନୁଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ସପ୍ତଋଶିଙ୍କୁ ମତ୍ସ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ବନ୍ୟା କାହାଣିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଗିଲଗାମେଶ ଏବଂ ନେହାଙ୍କ ମହାନ ବନ୍ୟା କାହାଣୀ ଅନୁରୂପ ରଚିତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ ।  
 
ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ  ଗିଲଗାମେଶ ମହାକାବ୍ୟର ଏକାଦଶ ଶିଳାଲିପି (ମାଟି) ମାନକ ସଂସ୍କରଣରେ ଆଟ୍ରାହସିସ୍ ମହାକାବ୍ୟର ବନ୍ୟା ପୁରାଣରୁ ଯୋଗ କରାଯାଇଥାଇପାରେ ।  ମେସୋପୋଟାମିଆ ଅଞ୍ଚଳର ସୁମେରର ଐତିହାସିକ ପାର୍ବତ୍ୟ ସହର କିସର ରଜା ଏନ୍ମୋବାରାଗେସି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆଗା ସହିତ ଜଡ଼ିତ କଳାକୃତିର ଆବିଷ୍କାର ଗିଲଗାମେଶ ମହାକାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେତୁ ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୭୦୦ ସମୟର ତେଣୁ ଗିଲମାମେଶ ଐତିହାସିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଇଥାଏ ।
 
ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବ (ସତ୍ୟବ୍ରତ) ଦ୍ରାବିଡ ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଥିଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ମତ୍ସ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ମାଲ୍ୟା ପର୍ବତରୁ ପ୍ରବାହିତ ଏକ ନଦୀରେ ହାତ ଧୋଇବା ବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଛୋଟ ମତ୍ସ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଦେଇଥିଲେ । ନିଜକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ନିମନ୍ତେ ଉକ୍ତ ଛୋଟ ମତ୍ସ୍ୟର ନିବେଦନରେ ରାଜା ଦୟାଳୁ ତାକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା କ୍ଷଣୀ ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଏହାକୁ ଏକ କୂପରେ ରଖିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟ ପାଇଁ କୂପରେ ସ୍ଥାନର ଅଭାବ ହେଲା ତାକୁ ଏକ ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ରଖିଲେ, ଯାହାକି ଦୁଇ ଯୋଜନା (୧୬ ମାଇଲ) ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ ସ୍ଥଳଭାଗରେ, ଲମ୍ୱ ଏବଂ ଏକ ଯୋଜନା ୮ ମାଇଲ୍ ପ୍ରସ୍ଥରେ । ମତ୍ସ୍ୟଟି ଆହୁରି ବଢିବା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ନଦୀରେ ତାକୁ ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଲେ, ଯାହା ପରେ ଉକ୍ତ ମତ୍ସ୍ୟଟି ପ୍ରାୟ ମହାସାଗରର ବିସ୍ତୃତ ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଏକ ବିନାଶକାରୀ ବନ୍ୟା ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ । ବନ୍ୟା ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରରେ ଏକ ଶିଙ୍ଗ ମାଛ ପରି ଦେଖାଗଲେ ଏବଂ ଶେଶା ଏକ ଦଉଡ଼ି ପରି, ରାଜା ଏକ ବିରାଟ ଡଙ୍ଗା ନିର୍ମାଣ କରି ବନ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ମହାସାଗର ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ସ୍ତର ହ୍ରାସ ପାଇବା କ୍ଷଣି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପରିବାର, ଚାରି ବେଦ, ସପ୍ତଋଷି, ନଅ ପ୍ରକାର ମଞ୍ଜି ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ସାଙ୍ଗରେ ଧରି ତାଙ୍କ ଡ଼ଙ୍ଗାକୁ ମାଛର ଶିଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ମାଲ୍ୟା ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଡଙ୍ଗାଟି ଖସି ଯାଇଥିଲା । ମନୁଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ସପ୍ତଋଷି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥାନିତ କରିଥିଲେ ।
 
ଗ୍ରୀସ୍, ପାରସ୍ୟ, ବାବିଲୋନିଆ, ଜାପାନ, ତିବ୍ଦତ, ଏବଂ ଭାରତୀୟ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତିରେ ପୃଥିବୀର ମୂଳ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ  ମୃତ୍ତିକା (କଠିନ), ଜଳ (ତରଳ), ବାୟୁ(ଗ୍ୟାସୀୟ), ଅଗ୍ନି (ପ୍ଲାଜମା)କୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ । ବେଦ, ବିଶେଷକରି ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ଉକ୍ତ ମହାନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥାଏ ।  ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଭୂମି (ମୃତ୍ତିକା), ଆପ୍ କିମ୍ବା ପାଣି (ଜଳ), ତେଜସ୍ କିମ୍ବା ନିଆଁ (ଅଗ୍ନି), ମାରୁତ, ବାୟୁ ଏହି ଚାରି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ବ୍ୟତିତ ଆକାଶ (ଶୂନ୍ୟ)କୁ ପଞ୍ଚମ ମହା ଭୌତିକ ଉପାଦାନ ଭାବେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ ।  ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ବିଦ୍ୱାନ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ମାନବ ଶରୀର ସମେତ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଜରୁରୀ ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାନବ ଶରୀର ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିର ଚକ୍ରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମୌଳିକ ଉପାଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ ସମ୍ୱେଦନଶୀଳତାର ଅଭିଜ୍ଞତା ପାଇଁ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଏହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନକୁ  ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଗନ୍ଧ ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ତିକା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉଚ୍ଚ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଜଳର କୌଣସି ଗନ୍ଧ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଶୁଣାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱାଦ ମିଳିପାରେ । ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଶୁଣାଯାଇପାରୁ ଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖାଯାଇପାରେ କିନ୍ତୁ ବାୟୁକୁ ଦେଖି ହୁଏ ନାହିଁ । ପଞ୍ଚମ ଉପାଦାନ ଆକାଶ ହେଉଛି ଏକ ମହାଶୂନ୍ୟ ଯାହାର ଗନ୍ଧ, ସ୍ୱାଦ, ଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ୱା ସ୍ପର୍ଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବାହାରେ ।
 
ସୌର ପ୍ରଣାଳୀରେ ମିଳିଥିବା ସର୍ବପ୍ରଥମ ପଦାର୍ଥ ୪.୫୬ ବିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବ କୁହାଯାଉଥିବା ହେତୁ ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଏହି ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଅନୁମାନ ଅବାସ୍ତବ ନୁହଁ । ଏକ ସୌର ନିବୁଲା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ କ୍ଳାଉଡରୁ ଏକ ଭଲ୍ୟୁମକୁ ବିଭାଜନ କରେ ଯାହା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣୀୟ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସ୍ପିନର ଡ଼ିସ୍କରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହେବା ଏବଂ ଚଟାଣ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଯାହା ପରେ ଗ୍ରହମାନେ ତାରା ସହିତ ବଢ଼ନ୍ତି । ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସୌର ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
 
 
ମହାଜାଗତିକ ବିସ୍ଫୋରଣ ପର ନୂତନ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଗ୍ୟାସର ସ୍ତର, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ବାୟୁ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଗ୍ରହକୁ ଘେରି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ଗ୍ରହ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ତରଳ ଜଳ ରହିବା ପାଇଁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଅଲ୍ଟ୍ରା-ବାଇଗଣି ସୌର ବିକିରଣକୁ ଶୋଷିବା, ଉତ୍ତାପ ଧାରଣ (ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଇଫେକ୍ଟ) ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତାପକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଦିନରାତି ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ମହାକାଶ ବିଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ଵରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୁହାଯାଏ ।
 
ଭଲ୍ୟୁମ୍ ଅନୁଯାୟୀ, ପୃଥିବୀ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଶୁଖିଲା ବାୟୁରେ ୭୮.୦୯ ପ୍ରତିଶତ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍, ୨୦.୯୫ ପ୍ରତିଶତ ଅମ୍ଳଜାନ, ୦.୯୩ ପ୍ରତିଶତ ଆର୍ଗନ୍, ୦.୦୪ ପ୍ରତିଶତ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଅନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍ ଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କହିଥାନ୍ତି । ବାୟୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ପରିମାଣର ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ରହିଥାଏ, ଯାହାକି ସମଗ୍ର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ୦.୦୪ ପ୍ରତିଶତ ରହୁଥିବା ସ୍ଥଳେ ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ହାରାହାରି ୧ ପ୍ରତିଶତ  ରହିଥିବା କହନ୍ତି । ବାୟୁ ରଚନା, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ ଉଚ୍ଚତା ସହିତ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଫଟୋସାଇନ୍ଥେସିସରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ କେବଳ ପୃଥିବୀର ଟ୍ରପୋସଫିସର୍ ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଜ୍ଞାନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ଯେତେବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁ ଉଚ୍ଚରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗତି କରେ, ଫଳସ୍ୱରୂପ ବିଭିନ୍ନ ବେଗରେ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେତୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ପବନ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରଭାବିତ ହେବାର ଏକ ମୂଳକାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜାଳେଣୀର ବାହ୍ୟ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ ପଦାର୍ଥର ଦ୍ରୁତ ଅକ୍ସିଡେସନ୍’, ଉତ୍ତାପ, ଆଲୋକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉତ୍ପାଦଗୁଡିକ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜାଳେଣି ଦ୍ରବ୍ୟର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନ୍ଧନରେ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ ଜଳ, ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କରିଥାଏ । ଜାଳେଣି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ଯାହାକୁ ଇଗ୍ନିସନ୍ ପଏଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅଗ୍ନି ଶିଖା ହେଉଛି ନିଆଁର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଂଶ । ଅଗ୍ନି ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ, ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ନାଇଟ୍ରୋଜେନକୁ ନେଇ ଗଠିତ । ଯଦି ଯଥେଷ୍ଟ ଗରମ ହୁଏ, ତେବେ ଗ୍ୟାସ ପ୍ଲାଜମା ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଆୟନାଇଜ୍ ହେଉଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କହିଥାନ୍ତି ।
 
ଅଗ୍ନି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମଣିଷର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକ ନାଟକୀୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିବା ଅସ୍ଵାଭାବିକ ନୁହେଁ । ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନିଆଁ ତିଆରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହ ଆଦିରେ ଯୁଗାନ୍ତକାରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ନିଆଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଦାବୀ କରାଯାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ତାହାର କୌଣସି ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ ।
 
ପୃଥିବୀରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ମହାସାଗର ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ନେୟଗିରି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ 
 
ପୃଥିବୀର ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଦୁଇଗୋଟି ନମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଇତିହାସର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଦ୍ରୁତ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ ସ୍ଥିର ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷରେ ପୃଥିବୀର ଭିତରରୁ କ୍ରମାଗତ ଉତ୍ତାପ ନଷ୍ଟ ହେବା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନେ କହିଥାନ୍ତି । ଶହ ଶହ କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ସମୟ ମାପରେ, ସର୍ବବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠନ ହୋଇ ତିନିଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରାୟ ୭୫୦ ମିଲିୟନ୍ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ସର୍ବପ୍ରଥମ ଏକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଲଗା ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ପରେ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକ ପୁନଃ ମିଳିତ ହୋଇ ପାନୋନିୟାନାମକ ଏକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ୬୦୦ ରୁ ୫୪୦ ମିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ  ପାଙ୍ଗିଆ ନାମକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟ ୧୮୦ ମିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବିଘଟନ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
 
"ଭୂମି କ୍ଷେତ୍ର" ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ବା ଦେଶର ସମୁଦାୟ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ବୁଝାଏ (ଯାହା ଦୀପ ପୁଞ୍ଜ ପରି ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ କରିପାରେ) । ପୃଥିବୀର ସମୁଦାୟ ପ୍ଲାନାଇମେଟ୍ରିକ୍ (ସମତଳ) ଭୂମି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାୟ ୧୪୮,୯୩୯,୦୬୩ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଯାହାକି ବରଫ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥିବା ସମୁଦାୟ ପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ ୨୯.୨ ପ୍ରତିଶତ । ଜଳ ପ୍ରାୟ ୭୦.୮ ପ୍ରତିଶତ ପ୍ଲାନାଇମେଟ୍ରିକ୍ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରେ, ମୁଖ୍ୟତଃ ମହାସାଗର ଏବଂ ବରଫ ଗଠନ ଆକାରରେ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁପାତ ଜମିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
 
ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗର ସାଧାରଣତଃ ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ମହାସାଗରୀୟ ଜଳର ପରସ୍ପର ସହ ଜଡିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ୩୬୧,୧୩୨,୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ମୁକ୍ତ ବିନିମୟ ସହିତ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରର ଏକତା ଏବଂ ନିରନ୍ତରତା ମହାସାଗର ପାଇଁ ମୌଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହାକୁ ଅନେକ ମୁଖ୍ୟ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଯାହା ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମହାସାଗରୀୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ । ଏହି ବିଭାଜନଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ୪୬.୬ ପ୍ରତିଶତ, ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ମହାସାଗର ୨୩.୫ ପ୍ରତିଶତ, ଭାରତ ମହାସାଗର ୧୯.୫ ପ୍ରତିଶତ, ଦକ୍ଷିଣ ମହାସାଗର ୬.୧ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ଆର୍କଟିକ୍ ମହାସାଗର ୪.୩ ପ୍ରତିଶତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
 
ତୃତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମହାସାଗର ଭାରତ ମହାସାଗର, ଦକ୍ଷିଣ ମହାସାଗରରୁ ଭାରତ, ଆରବ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଏସିଆର ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ମଧ୍ୟରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ଭାରତ ମହାସାଗର ପୂର୍ବରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ ଯୋଗ ଏହାର ମୂଳ ଭାଗରେ, ଭାରତ ମହାସାଗରରେ କିଛି ବୃହତ ଆଞ୍ଚଳିକ ସମୁଦ୍ର ଯେପରିକି ଆରବ ସାଗର, ଲାକ୍ଷା ଦୀପ ସାଗର, ସୋମାଲି ସାଗର, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ।
 
ବଙ୍ଗୋପସାଗର ହେଉଛି ଭାରତ ମହାସାଗରର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାଗ, ପଶ୍ଚିମ ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭାରତ, ଉତ୍ତରରେ ବାଂଲାଦେଶ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ମିଆଁମାର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ସୀମାବଦ୍ଧ । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ ସୀମା ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ସୁମାତ୍ରା (ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ) ର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରେଖା ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଏକ ବୃହତ୍ ଜଳ ଅଞ୍ଚଳ । ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କଳିଙ୍ଗ ସାଗର ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିବା ଐତିହାସିକ ମତ ରହିଛି ।
 
ବଙ୍ଗୋପସାଗରର କ୍ଷେତ୍ର ୨,୬୦୦,୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଦଖଲ କରେ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରବାହିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା - ହୁଗୁଲି, ପଦ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର - ଜାମୁନା, ବାରକ - ସୁରମା - ମେଘନା, ଇରାୱାଦି, ଗୋଦାବରୀ, ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ, କୃଷ୍ଣା ଏବଂ କାବେରୀ ଆଦି ଏଥିସହ ମିଶ୍ରିତ । ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଚେନ୍ନାଇ, ଏନ୍ନୋର, ଚିତ୍ରକୋଣ୍ଡା, କଲମ୍ବୋ, କୋଲକାତା-ହାଲଡିଆ, ମୋଙ୍ଗଲା, ପାରାଦୀପ, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର, ଥୋଥୁକୁଡି, ବିଶାଖାପାଟନମ୍ ଏବଂ ଧାମରା ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଛୋଟ ବନ୍ଦରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପାଳପୁର ବନ୍ଦର, କାକିନାଡା ଏବଂ ପେରା ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ ।
 
ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟଗତ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟରେ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ ଅବା ମାଛ ଧରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଜଳପଥରେ ଅଧିକ ଗତିଶୀଳ ରହିଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପଞ୍ଚମ ସହସ୍ର ବର୍ଷର କୁଏତରେ ମିଳିଥିବା ଏକ ଚିତ୍ରିତ ଡିସ୍କରେ ଜାହାଜର ସର୍ବ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ଵୱ କରିଥିବା ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।
 
ପ୍ରାଚୀନ ସାମୁଦ୍ରିକ ଇତିହାସ ପୂର୍ବରୁ ପଥର ଯୁଗର ସଭ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଡଙ୍ଗା ବିକଶିତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ପ୍ରଶାନ୍ତ ସାଗର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମର ସ୍ୱଦେଶୀମାନେ ୮୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଟୋଟେଲ ପୋଲ ଏବଂ ୬୦ ଫୁଟରୁ ଅଧିକ କାଠ ତିଆରି ଡଙ୍ଗା ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
 
ବିଭିନ୍ନ ସାମୁଦ୍ରିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକର ଅଂଶା ବିଶେଷ ତଥା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ କଳାରେ ଟେରାକୋଟା ମଡ଼େଲ, ସିଲ୍, ଏବଂ ପ୍ଲେଟ, ହାଣ୍ଡି, କାନ୍ଥରେ ଚିତ୍ର, ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ୟାନେଲ ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ଇତ୍ୟାଦିରୁ ତଥା  ମେସୋଲିଥିକ ଅବଧିର ବିଭିନ୍ନ ପଥର ଗୁମ୍ଫାରେ ଖୋଦିତ ଏବଂ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟରୁ ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ ଭାରତରେ ଏକ ବିବିଧ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ପରମ୍ପରା ରହିଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ।
 
ଉଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ସମୁଦ୍ରର ବିପଦକୁ ସାହସ କରିବା ଏବଂ ନୂତନ ଭୂମି, ଲୋକ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ସୁଯୋଗ ସନ୍ଧାନ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମନୁଷ୍ୟର ଗୁଣ ହୋଇଆସୁଛି    ନୂତନ ସ୍ଥାନଗୁଡିକର ଅନୁସନ୍ଧାନର ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ‘ପୁନଃ ଜାଗରଣ କାଳ’ ପରେ ୟୁରୋପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ପୂର୍ବରେ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ କଳିଙ୍ଗ (ଓଡ଼ିଶା)ରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା । ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୁରାତନ ଭାରତବର୍ଷର ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଏକ ତାମିଲ ଥାଲାସୋକ୍ରାଟିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଚୋଲା ରାଜବଂଶ ଚୋଲାସ୍’, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କେରଳ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁର ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଇତିହାସରେ ଚେରା ରାଜବଂଶ ଚେରାସ୍ ଏବଂ ବଙ୍ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାଲା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପାଲାସ୍, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷମତା ଅନ୍ୟତମ । ଅତୀତରେ ସେମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତ ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷମତା ହେତୁ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ଅନେକ କିମ୍ୱଦନ୍ତୀ ରହିଛି । ଲୌହ ଯୁଗର ଶେଷ ଭାଗରେ, ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଡଙ୍ଗା ତିଆରି ଉପକରଣର ଆବିଷ୍କାର ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ପୂର୍ବରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡିଶାରେ ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇପାରିଥିଲା ।
 
ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗ (ଓଡିଶା)ର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଡଙ୍ଗା ତିଆରି ପାଇଁ କାଠର ଉପଲବ୍ଧତା ବ୍ୟତିରେକେ ଏହାର ପ୍ରାୟ ୫୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ବିରାଟ ଉପକୂଳ ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟକୁ ପସନ୍ଦ କରିବାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ ହୋଇଥାଇପାରେ ।  କଳିଙ୍ଗର ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନାନିଗାଇନା (ପୁରୀ), କାଟିକାର୍ଡାମା (କଟକ), କନ୍ନଗରା (କୋଣାର୍କ), କୋସମ୍ବା (ବାଲେଶ୍ଵର), ଆଡାମସ୍ (ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା) ଏବଂ ମିନାଗରା (ଯାଜପୁର) ପରି ବନ୍ଦରଗୁଡିକର ପରିଚୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ସୀମିତ ।
 
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ଥିବା କୌଟଲ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ରେ ମଗଧର ସର୍ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୟୁର ଶାସକ ଅଶୋକଙ୍କ ଦ୍ୱରା ଚାଲିଥିବା କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭାବେ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚତାରେ ସୃଷ୍ଟ ଏହାର ଉନ୍ନତ ଅର୍ଥନୀତିକ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଭୂଦୟକୁ ସୁଚାଇଥାଏ । ଯଦିଓ ମଗଧନ ବିଜୟ ପରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅବନତି ପରିଲଖିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ମହାମେଗାଭାନା ଖାରବେଳଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ରାଜାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ହେତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୂର୍ବ ସ୍ଥିତିକୁ ଫେରିଥିବା ବିଷୟରେ ହାତି ଗୁମ୍ଫା ଲିପିବଦ୍ଧରେ ଏବଂ ମାଦାଳ ପାଞ୍ଜିରେ ଚିତ୍ରଣରୁ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ସେହିଭଳି ଖାରବେଳର ରାଜଧାନୀ ସିସୁପାଳଗଡ଼ର ଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକରୁ ସେହି ସମୟର ସାମୁଦ୍ରିକ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ ।
 
ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ସାମୁଦ୍ରିକ ପଥରେ ଜାଭା, ବାଲି, ବୋରେନୋ, ସୁମାତ୍ରା, କାମ୍ବୋଡିଆ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲେସିଆ ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଦେଶ ତଥା ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ମିଆଁମାର, ମାଲଦ୍ୱୀପ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ବାଣିଜ୍ୟ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇନଥିଲା ବରଂ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳର ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଆଗେଇ ନେଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
 
ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବର୍ମାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିସ୍ତାର ତାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ କଳିଙ୍ଗ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ମାର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ଥିଲା କାଳିଙ୍ଗରାଟଯାହାର ଅର୍ଥ କାଳିଙ୍ଗ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇପାରେ । ସେହିଭଳି କଳିଙ୍ଗରୁ ଆସିଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନେ ଜାଭାକୁ ସେମାନଙ୍କର ଉପନିବେଶ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଯାହାକି ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମକୁ ପରିଚିତ କରାଇଥିବା କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଓଡିଶାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରାଜା ବାଳିଙ୍କ ନାମରେ ବାଲି ରୂପେ ନାମିତ ହୋଇଥାଇପାରେ । ଏହା ବ୍ୟତିତ ଏକ ମନ୍ଦତାକୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ନୃତ୍ୟ ବାଲିରେ ଓଡିଶା ଭଳି ପ୍ରଚଳିତ । ଓଡିଶାରେ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତାଙ୍କୁ ବାପା ଏବଂ ମାତାଙ୍କୁ ବୋଉ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ବାଲିରେ ସେହି ଭାଷାଭାଷୀ ସ୍ୱର ଅନୁସରଣ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଅତୀତରେ କଳିଙ୍ଗ ଏବଂ ଏହାର ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଥିବା ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସମାନତାର ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବଳିତ ମନେହୁଏ  
 
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାଦ୍ଦୀରେ କାମ୍ୱୋଡ଼ିଆ ମନ୍ଦିର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ ଲିପି ସହିତ କଳିଙ୍ଗ ଲିପିର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କଠାରୁ ପଳାୟନ କରି କଳିଙ୍ଗରୁ ଆସିଥିବା ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ହେତୁ ଦେଶର ଲିପି ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଭବ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଅନୁରୂପ କାମ୍ବୋଡିଆର ଅଙ୍ଗକୋରୱାଟ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୈଳୀ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଅଧିକ ସମାନତା ରହିଛି ଯେହେତୁ ଉଭୟ ଓଡିଶା ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ କଳିଙ୍ଗର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିବା ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି, ଉପଭାଷା, ଭାଷା, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଓଡିଆ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଅଧିକ ଏକତା ଥିବା ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ କଳାକୃତି, ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ଟେରାକୋଟା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ଆବିଷ୍କାରଗୁଡିକ ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହିତ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନକୁ ସୂଚାଏ ।
 
କଳିଙ୍ଗର ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଆରବ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଆଗମନ ସହିତ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍, ଡଚ୍ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଇଂରାଜୀ ଏବଂ ଫରାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଲା । ମୁସଲମାନ ଶାସନ କାଳରେ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଯୁଗରେ ଶାସକମାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଅଭାବରୁ ଓଡିଶାର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ।
 
ଅତୀତରେ ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟର ସମୟ ଏବଂ ମାର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ଭୌଗୋଳିକ କାରଣ ସହିତ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାଗୁଡିକର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଥିଲା । ସାଧାରଣତଃ କଳିଙ୍ଗର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାଧବ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନେ ନଭେମ୍ବର ମାସରେ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପବନ ବହିବା ସହିତ ଭାରି ଜାହାଜ (ବୋଇତ) ସହିତ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ । ଅଧିକନ୍ତୁ ମହାନଦୀ, ବୈତରଣୀ, ଋଷିକୁଲ୍ୟା ପରି ସମାନ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲେହେଁ ସେମାନଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ସାଧବ (ବ୍ୟବସାୟୀ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବୋଇତ (ଜାହାଜ) ଭାସୁ ନାହାଁନ୍ତି ତଥାପି ଏହି ଗୌରବମୟ ପରମ୍ପରାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହାନଦୀର ଗଡାଗାଡିଆ ଘାଟଠାରେ ଏକ ବୃହତ ସାମୂହିକ ପର୍ବ ବାଲିଯାତ୍ରା ନାମରେ ପାଳନ କରାଯାଇଆସୁଛି । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବସରରେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ନଦୀ କୂଳ, ପୋଖରୀ, ଝରଣା ଏବଂ ଗାଡ଼ିଆ ଆଦିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରଙ୍ଗୀନ କାଗଜ ଏବଂ ପତ୍ର-ଫୁଲ ସାଜସଜା ସହିତ କଦଳୀ ପଟୁକା ଅବା ସୋଲ ନିର୍ମିତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଡଙ୍ଗାରେ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜୋଳନ କରି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ବିଦାୟ ଦେବା ପରମ୍ପରା ଚଳିଆସୁଛି ଏବଂ ଓଡିଆ ସମାଜ ବଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକ ରହିବ ।