ଅତୀତରେ ଭାରତୀୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଧ୍ୟବସାୟ ଅନୁସାରେ
ପାଳନ କରୁଥିବା ଅନେକ ପୂଜାପାଠ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଋତୁକାଳୀନ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ପଥରେ ପଣ୍ୟ
କାରବାର ସମ୍ବଳିତ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ବନ୍ଧାଣ ଅବସରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସୁଦୀର୍ଘ ଆର୍ଶୀବାଦ କାମନାରେ
ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ଏହି ପର୍ବକୁ ବୈତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଉତ୍ସବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ହିନ୍ଦୁ ଚନ୍ଦ୍ର ‘କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର’ର ଶୁଭ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାଳନ କରାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ମାସ ଯାହା ଉଭୟ ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ଭଗବାନ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ । କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ
ସ୍ଥାନରେ ଦେବ ଦୀପାବଳି ଏବଂ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା
ସ୍ଥଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୈତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏବଂ ବାଲିଯାତ୍ରା ଭାବେ ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ଏହାର ଅନ୍ୟ
ଏକ ବିଶେଷତ୍ଵ ଅଟେ ।
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଏହି ଶୁଭ ଦିନ ପାଳନ
କରାଯାଏ, ଯିଏ
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମତ୍ସ୍ୟ କିମ୍ବା ମତ୍ସ୍ୟଭାତ୍ରାମ ଭାବରେ ଅବତାରିତ ହୋଇଥିଲେ । ମତ୍ସ୍ୟ
ଅବତାର ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅବତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟ ମନୁଙ୍କୁ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟା
ପରିସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ମାଛର ଅବତାର ନେଇଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ଶତାପଥ
ବ୍ରାହ୍ମଣର ବିଭାଗ ୧.୮.୧ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସହିତ ଜଡିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାନ
କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ହେଉଛି ସେହି ଧାରା ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଯକ୍ଷ ରାଜା ତ୍ରିପୁରାସୁରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା
କରିଥିଲେ ତେଣୁ ଏହି ପର୍ବକୁ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କିମ୍ବା ତ୍ରିପୁରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି
କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅନେକ ଦୀପ ଆଲୋକିତ କରି ଏହି ଦିନଟିକୁ
ପାଳନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ
ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ 'ଦେବ ଦୀପାବଳି' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ବାରାଣାସୀର ଲୋକମାନେ, ନିଜ ଘରେ ଏବଂ ନଦୀ କୂଳରେ ଦୀପ (ଦିଆ) ଆଲୋକ
କରି ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ବେଦ କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକରେ
ବିଶେଷ୍ୟ ଭାବରେ ‘ଅବତାର’ ଶବ୍ଦର କେଉଁଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ‘ଅବତାରନା’ ପରି କ୍ରିୟା ମୂଳ ଏବଂ ରୂପ ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ
ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଉଥିଲେହେଁ ଏହାର ବ୍ୟବହାରିକ ଅର୍ଥରେ "ଅବତରଣ
କାର୍ଯ୍ୟ" ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଅବତାରିତ ବ୍ୟକ୍ତି (ଅବତାର) ଭାବରେ ନୁହେଁ । ସଂପୃକ୍ତ କ୍ରିୟା ‘ଅବତାରାନା’ ହେଉଛି ଏକ
ଦ୍ଵିଗୁଣ ବାଚକ ପଦ ଯାହାର ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଅବତରଣର କାର୍ଯ୍ୟ
ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅନ୍ୟଟି ମନ୍ଦ ଶକ୍ତିରେ ପୀଡିତ “ମନୁଷ୍ୟର ଭାର
ବହନ କରିବା” ଭାବରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।
ଦାର୍ଶିନିକ ଅର୍ଥରେ ‘ଅବତାର’ ଏକ ଅଲୌକିକ ମନୁଷ୍ୟ ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେବତାଙ୍କର ମୂଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଉଥିବା
କୁହାଯାଇଥାଏ । ଅନ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥରେ ଏହି ଶବ୍ଦ "ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ”,
“ଅପସାରଣ କରିବାକୁ”
ଏବଂ “ତଳକୁ ଆଣିବାକୁ” ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ "ଅନନ୍ତକାଳରୁ ସାମୟିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ
ତଥା ତଳକୁ ଆସିବା"
ଅର୍ଥରେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଅଳଂକୃତ ହୋଇଥାଏ । ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା
ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାନବ ରୂପ ଅର୍ଥରେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ୪.୬ରେ ‘ସମ୍ଭଂବାମି’ ଏବଂ ‘ତନୁ’ ୯.୧୧ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିବା ଅନୁମେୟ ।
ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ଅର୍ଥ ରୂପେ ଅବତାରର ବିଶେଷ୍ୟ ସଂସ୍କରଣ ଆଦି
ଷଷ୍ଠ ଶତାଦ୍ଦୀ ପର ରଚନାଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ଧାରଣା ବହୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପରେ
ଅଂଶ-ଅବତାର ରୂପେ ପୁରାଣ କାହାଣୀରେ ବିସ୍ତାର ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
‘ଦଶାବତାର’ ଶବ୍ଦର ଆକ୍ଷରିକ
ଅର୍ଥ ପ୍ରାୟତଃ ଦଶ ପ୍ରକାର ଅବତାରକୁ ବୁଝାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପାରାନୁସାରେ
ପୃଥିବୀ ଭୂ-ପୃଷ୍ଠରେ ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ପ୍ରକାର ରୂପ ତଥା ଦେହ ବା ଶରୀର ଧାରଣା ଉପରେ
ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ । ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଧାରାର ଏକ ଋଗବୈଦିକ ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମକୁ ଆଧୁନିକ
ବିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରତିଫଳିତ ଭାବରେ ପ୍ରାୟ ୧୨ରୁ ୧୪ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ରଚନା କରାଯାଇଥିବା
ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ସଂରଚନା
ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟର ବିବର୍ତ୍ତନର ଚକ୍ର ଅନୁରୂପ ‘ଡିଭୋନିଆନ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମାଛ ରୂପରେ ‘ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର’, ‘ଆମ୍ଫିବିଆସ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ (ଅର୍ଦ୍ଧ
ଭୂମି ଏବଂ ଜଳ) କଇଁଛ ରୂପରେ ‘କୁର୍ମା
ଅବତାର’, ‘ପାଲୁଜୋଜିକ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆବ୍ରିଭାବ ତଥା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ପାଇଁ ବଣୁଆ ଘୁଷୁରୀ ରୂପରେ ‘ବାରହା ଅବତାର’, ‘ନିଓଜେନ୍’ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ମଣିଷ ଅର୍ଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ରୂପରେ ‘ନରସିଂହ ଅବତରା’ ଏହାପର ‘ଭାମନା ଅବତାର’ରେ ବୈବାହିକ
ବ୍ୟକ୍ତି, ‘ପରାସୁରାମା ଅବତାର’ରେ ଭାବପ୍ରବଣ
ଅସ୍ଥିର ବ୍ୟକ୍ତି, ‘ରାମ’, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତି, ତାପରେ ‘କୃଷ୍ଣ’, ଜଣେ
ସ୍ନେହୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ‘ବୁଦ୍ଧ’ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହେବ
ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଅବତାର ‘କଳିକୀ’, ରହସ୍ୟମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ
ବିବର୍ତ୍ତନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ୍ରମକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରରେ
ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଓହ୍ଲାଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ଅବତାର ମଧ୍ୟରେ
ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) ଅବତାର ପ୍ରଥମ । ଯଦିଓ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ
କାହାଣୀର ଅନେକ ସଂସ୍କରଣ ମିଳିଥାଏ, ତଥାପି ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ
ହେଉଛି ଭଗବତ ପୁରାଣ । କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ମହା ବନ୍ୟା ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ନିରନ୍ତରତାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏବଂ
ଭୂତ ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ
ମହାବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଭାବରେ ଅବତାରିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ବୌଧିକ ସଂସ୍କୃତି
ଅନୁସାରେ ବିଶ୍ଵବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ତତ୍ ସମ୍ପର୍କିତ ଗୁଣ-ସୂତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି
ଭଗବାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟ ତେଣୁ ଭଗବାନ ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ରାକ୍ଷାସ, ପିଚାସ ତଥା ଭୂତ-ପ୍ରେତ ସିଏ ଏହି
ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସୁସ୍ଥ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ ବିଶେଷ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
ଏକ ପକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ
ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭୂତ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏକ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା କଳ୍ପେ ଏକ ନର ତଥା ଦାନବ ମନେ
କରାଯାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଅପରପକ୍ଷରେ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତି ଅନୁସାରେ ତିବ୍ଦତୀୟ ଏବଂ ଜାପାନୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ ହେଉଛି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବତା ଯିଏ ‘ଆଭାଲୋକାଇଟେଭାରା’ ତଥା ପଦ୍ମପାନି ("ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଧାରକ")
କିମ୍ବା ("ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଜଗତ") ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ‘ଗୁଆନିନ୍ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ’
(ଯିଏ ଜଗତର ଶବ୍ଦକୁ
ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଜଣେ ସେବକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ବେଦରେ
ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଦେବତା ଭାବରେ ଏହାର ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେହେଁ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର
ରୀତିନୀତିରେ ଉପାସିତ ହୋଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ହାୟାଗ୍ରିଭାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ପଶୁମାନଙ୍କର
କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଜୀବମାନଙ୍କର ମାନସିକ ସ୍ଥିତି ପଶୁ ପରି ଗୁଣସୂତ୍ରକୁ ବୁଝାଉଥିବା ସ୍ଥଳେ ଜାପାନର ଲୋକ ଧର୍ମରେ, ‘ହାଇଗ୍ରିଭା’ଙ୍କୁ ଘୋଡା-ମୁଣ୍ଡ ହେତୁ ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଅଭିଭାବକ
ଦେବତା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଉ ଥାଇପାରେ ।
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ
ଭଗବାନ ‘ହେୟାଗ୍ରିଭା’ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ଭାବେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ
କରାଯାଇଥାଏ । ସେ ମାନବ ଶରୀର ଏବଂ ଘୋଡାର ମୁଣ୍ଡ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ
ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକ ଧଳା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉପରେ
ବସି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜିତ । ସାଙ୍କେତିକ
ଭାବରେ, କାହାଣୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ବିଜୟକୁ ପ୍ରତିପାଦିତ
କରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ, ଆବେଗ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ଭୂତ ଶକ୍ତି ଉପରେ ବିଜୟର ପ୍ରତିକ ଭାବେ
ପ୍ରଦର୍ଶିତ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ
୨୦୦୦ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଘୋଡାକୁ ଏହାର ଗତି, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି
ପାଇଁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ଙ୍କ ଉପାସନା ବିଷୟରେ ଏବଂ ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ପ୍ରାମାଣିକ
ତଥ୍ୟ ମିଳିଥିବା କେତେକ ହିନ୍ଦୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଦାବି କରିଥାନ୍ତି । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ ଶ୍ରୀ ବୈଷ୍ଣବବାଦ
ଏବଂ ମାଧବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରମ୍ପରାରେ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ଉଭୟ ପବିତ୍ର ଏବଂ
ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଖୋଜାଯାଏ । ଅଗଷ୍ଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ (ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ଏବଂ ନବରାତ୍ରୀ ପର୍ବର ନବମ ଦିନରେ ମହାନଭୂମିରେ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ଙ୍କ
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ଅତଏବ ଦୁଇ ମହାନ
ବୌଧିକ ସଂସ୍କୃତିର ମୌଳିକ ସୂତ୍ର-ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟରେ ବିଲୋପ ହୋଇଯିବା ଅଥବା “ଓଭେରଲେପ” ଆଶଙ୍କାରେ
ଏକ ପକ୍ଷରେ ‘ହାୟାଗ୍ରିଭା’ଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏକ ଦୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ସ୍ଥଳେ
ଅପରପକ୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବତାର ଭାବେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରିଥାଏ
।
ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଜନିତ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମନୁ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଅନ୍ୟତମ । ଏଥିରେ ମନୁ
ଚରିତ୍ରକୁ ନିତି ନିୟମ ନିର୍ମାତା ତଥା ପୂର୍ବଜ ରାଜା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ଥଳେ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଚଳନ କରାଇବା ନିମନ୍ତେ ଅଗ୍ରଦୂତ
ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩୧୦୦ ‘ମହାନ ବନ୍ୟା’ ଓ ମନୁ ବୈଷ୍ଣବତା ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ହିନ୍ଦୁ
ଧର୍ମରେ ମନୁ ଶବ୍ଦ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ସହିତ ମିଳିଥାଏ । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଏହା
ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷ ତଥା ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟ (ମାନବିକତାର ବଂଶଧର)କୁ ସୂଚାଏ । ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ‘ମାନବ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ମନୁ’ ବା ‘ମନୁଙ୍କର ସନ୍ତାନ’ କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ ମନୁ
ପୃଥିବୀର ଚଉଦ ରହସ୍ୟମୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସକଙ୍କ ଆଖ୍ୟା ବା ନାମ କିମ୍ୱା ବୈକଳ୍ପିକ ଭାବରେ ପୌରାଣିକ
ରାଜବଂଶର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୂନର୍ବାର ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ
ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ କଳ୍ପ (ଆୱନ୍)ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ମନୁସ୍ମିତ୍ରୀ ଗ୍ରନ୍ଥର ଆଖ୍ୟା ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଉପସର୍ଗ
ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ମନୁ ସ୍ୱୟମ୍ୱୁଭା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଥାଏ
।
ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଚଉଦ କାଳ ଚକ୍ର ‘ମନଭନ୍ତର’କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳ ଚକ୍ର ଭିନ୍ନ
ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ । ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସପ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା
ଶାସିତ ଅବଧିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ତଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବ ଏବଂ
ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା । ମହାନ ବନ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦ୍ରାବିଡ଼ର ରାଜା ଥିଲେ ।
ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରରେ ମହାନ ବନ୍ୟା ବିଷୟରେ ଅବଗତ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏକ ଡ଼ଙ୍ଗା
ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ବେଦ, ମନୁଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ସପ୍ତଋଶିଙ୍କୁ ମତ୍ସ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ
ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ବନ୍ୟା
କାହାଣିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ‘ଗିଲଗାମେଶ’ ଏବଂ ‘ନେହା’ଙ୍କ ମହାନ ବନ୍ୟା କାହାଣୀ ଅନୁରୂପ ରଚିତ ହୋଇଥିବା
ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଗିଲଗାମେଶ ମହାକାବ୍ୟର ଏକାଦଶ ଶିଳାଲିପି (ମାଟି) ‘ମାନକ ସଂସ୍କରଣ’ରେ ଆଟ୍ରାହସିସ୍ ମହାକାବ୍ୟର ବନ୍ୟା ପୁରାଣରୁ ଯୋଗ କରାଯାଇଥାଇପାରେ
। ମେସୋପୋଟାମିଆ ଅଞ୍ଚଳର
ସୁମେରର ଐତିହାସିକ ପାର୍ବତ୍ୟ ସହର କିସର ରଜା ଏନ୍ମୋବାରାଗେସି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆଗା ସହିତ
ଜଡ଼ିତ କଳାକୃତିର ଆବିଷ୍କାର ଗିଲଗାମେଶ
ମହାକାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେତୁ ସମ୍ଭବତଃ ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୭୦୦ ସମୟର ତେଣୁ ଗିଲମାମେଶ
ଐତିହାସିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଇଥାଏ ।
ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବ (ସତ୍ୟବ୍ରତ) ଦ୍ରାବିଡ ରାଜ୍ୟର
ରାଜା ଥିଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ମତ୍ସ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ମାଲ୍ୟା ପର୍ବତରୁ ପ୍ରବାହିତ ଏକ ନଦୀରେ
ହାତ ଧୋଇବା ବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଛୋଟ ମତ୍ସ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଦେଇଥିଲେ । ନିଜକୁ
ବଞ୍ଚାଇବା ନିମନ୍ତେ ଉକ୍ତ ଛୋଟ ମତ୍ସ୍ୟର ନିବେଦନରେ ରାଜା ଦୟାଳୁ ତାକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖିଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଏହା ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିବା କ୍ଷଣୀ ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରେ
ଏହାକୁ ଏକ କୂପରେ ରଖିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟ ପାଇଁ କୂପରେ ସ୍ଥାନର ଅଭାବ ହେଲା ତାକୁ
ଏକ ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ରଖିଲେ, ଯାହାକି ଦୁଇ ଯୋଜନା (୧୬ ମାଇଲ) ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ ସ୍ଥଳଭାଗରେ, ଲମ୍ୱ ଏବଂ
ଏକ ଯୋଜନା ୮ ମାଇଲ୍ ପ୍ରସ୍ଥରେ । ମତ୍ସ୍ୟଟି ଆହୁରି ବଢିବା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ନଦୀରେ ତାକୁ
ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ସମୁଦ୍ରରେ
ରଖିଲେ, ଯାହା ପରେ ଉକ୍ତ ମତ୍ସ୍ୟଟି ପ୍ରାୟ ମହାସାଗରର ବିସ୍ତୃତ ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା
ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଏକ ବିନାଶକାରୀ ବନ୍ୟା ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଥିଲେ ।
ବନ୍ୟା ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରରେ ଏକ ଶିଙ୍ଗ ମାଛ ପରି ଦେଖାଗଲେ ଏବଂ ‘ଶେଶା’ ଏକ ଦଉଡ଼ି ପରି, ରାଜା ଏକ ବିରାଟ ଡଙ୍ଗା ନିର୍ମାଣ
କରି ବନ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ମହାସାଗର ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ସ୍ତର ହ୍ରାସ ପାଇବା କ୍ଷଣି
ପୃଥିବୀକୁ ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପରିବାର, ଚାରି ବେଦ, ସପ୍ତଋଷି, ନଅ ପ୍ରକାର
ମଞ୍ଜି ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ସାଙ୍ଗରେ ଧରି ତାଙ୍କ ଡ଼ଙ୍ଗାକୁ ମାଛର ଶିଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧି ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ
ହୋଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ମାଲ୍ୟା ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଡଙ୍ଗାଟି ଖସି ଯାଇଥିଲା । ମନୁଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ
ସପ୍ତଋଷି ପୃଥିବୀକୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ଥାନିତ କରିଥିଲେ ।
ଗ୍ରୀସ୍, ପାରସ୍ୟ, ବାବିଲୋନିଆ, ଜାପାନ, ତିବ୍ଦତ, ଏବଂ ଭାରତୀୟ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତିରେ ପୃଥିବୀର
ମୂଳ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ ମୃତ୍ତିକା (କଠିନ), ଜଳ (ତରଳ), ବାୟୁ(ଗ୍ୟାସୀୟ), ଅଗ୍ନି (ପ୍ଲାଜମା)କୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ । ବେଦ, ବିଶେଷକରି ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ଉକ୍ତ ମହାନ
ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଭୂମି (ମୃତ୍ତିକା), ଆପ୍ କିମ୍ବା ପାଣି (ଜଳ), ତେଜସ୍ କିମ୍ବା ନିଆଁ (ଅଗ୍ନି), ମାରୁତ, ବାୟୁ ଏହି ଚାରି ମୌଳିକ ଉପାଦାନ ବ୍ୟତିତ ଆକାଶ
(ଶୂନ୍ୟ)କୁ ପଞ୍ଚମ ମହା ଭୌତିକ ଉପାଦାନ ଭାବେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ବିଦ୍ୱାନ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ମାନବ ଶରୀର ସମେତ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଜରୁରୀ ଉପାଦାନରେ ଗଠିତ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାନବ ଶରୀର ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପାଞ୍ଚଟି
ଉପାଦାନରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିର ଚକ୍ରକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ । ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମୌଳିକ
ଉପାଦାନକୁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଅର୍ଥାତ ସମ୍ୱେଦନଶୀଳତାର ଅଭିଜ୍ଞତା
ପାଇଁ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଏହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନକୁ
ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଗନ୍ଧ ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ
କରାଯାଇପାରେ । ଦାର୍ଶନିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୃତ୍ତିକା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉଚ୍ଚ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଜଳର
କୌଣସି ଗନ୍ଧ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଶୁଣାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱାଦ
ମିଳିପାରେ । ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଶୁଣାଯାଇପାରୁ ଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିକୁ
ଦେଖାଯାଇପାରେ କିନ୍ତୁ ବାୟୁକୁ ଦେଖି ହୁଏ ନାହିଁ । ପଞ୍ଚମ ଉପାଦାନ ଆକାଶ ହେଉଛି ଏକ ମହାଶୂନ୍ୟ
ଯାହାର ଗନ୍ଧ, ସ୍ୱାଦ, ଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ୱା ସ୍ପର୍ଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବାହାରେ ।
ସୌର ପ୍ରଣାଳୀରେ ମିଳିଥିବା ସର୍ବପ୍ରଥମ ପଦାର୍ଥ ୪.୫୬ ବିଲିୟନ ବର୍ଷ
ପୂର୍ବ କୁହାଯାଉଥିବା ହେତୁ ପୃଥିବୀ ନିଜେ ଏହି ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଅନୁମାନ ଅବାସ୍ତବ ନୁହଁ ।
ଏକ ସୌର ନିବୁଲା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ କ୍ଳାଉଡରୁ ଏକ ଭଲ୍ୟୁମକୁ ବିଭାଜନ କରେ ଯାହା ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣୀୟ
ପତନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସ୍ପିନର ଡ଼ିସ୍କରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହେବା ଏବଂ ଚଟାଣ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଯାହା ପରେ
ଗ୍ରହମାନେ ତାରା ସହିତ ବଢ଼ନ୍ତି । ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସୌର ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକର
ଗଠନ ଏବଂ ବିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହୋଇଥାଇପାରେ ।
ମହାଜାଗତିକ ବିସ୍ଫୋରଣ ପର ନୂତନ ଉପାଦାନ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀର
ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଗ୍ୟାସର ସ୍ତର, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ବାୟୁ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା, ପୃଥିବୀର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ
ଗ୍ରହକୁ ଘେରି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ଗ୍ରହ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ତରଳ ଜଳ ରହିବା ପାଇଁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଅଲ୍ଟ୍ରା-ବାଇଗଣି ସୌର ବିକିରଣକୁ ଶୋଷିବା, ଉତ୍ତାପ ଧାରଣ (‘ଗ୍ରୀନହାଉସ୍ ଇଫେକ୍ଟ’) ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତାପକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ
ଦିନରାତି ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ମହାକାଶ
ବିଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ଵରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୁହାଯାଏ ।
ଭଲ୍ୟୁମ୍ ଅନୁଯାୟୀ, ପୃଥିବୀ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଶୁଖିଲା ବାୟୁରେ ୭୮.୦୯
ପ୍ରତିଶତ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍, ୨୦.୯୫ ପ୍ରତିଶତ ଅମ୍ଳଜାନ, ୦.୯୩ ପ୍ରତିଶତ ଆର୍ଗନ୍, ୦.୦୪ ପ୍ରତିଶତ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଏବଂ
ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଅନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍ ଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କହିଥାନ୍ତି । ବାୟୁରେ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ
ପରିମାଣର ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ରହିଥାଏ, ଯାହାକି ସମଗ୍ର ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଉପରେ ୦.୦୪ ପ୍ରତିଶତ ରହୁଥିବା ସ୍ଥଳେ
ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରେ ହାରାହାରି ୧ ପ୍ରତିଶତ ରହିଥିବା କହନ୍ତି । ବାୟୁ ରଚନା, ତାପମାତ୍ରା ଏବଂ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପ ଉଚ୍ଚତା
ସହିତ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ‘ଫଟୋସାଇନ୍ଥେସିସ’ରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ଏବଂ
ପୃଥିବୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିଶ୍ୱାସ କେବଳ ପୃଥିବୀର ‘ଟ୍ରପୋସଫିସର୍’ ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା
ବିଜ୍ଞାନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ଯେତେବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁ ଉଚ୍ଚରୁ ନିମ୍ନ ଚାପ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗତି
କରେ, ଫଳସ୍ୱରୂପ
ବିଭିନ୍ନ ବେଗରେ ପବନ ବହିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହେତୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ
ପାର୍ଥକ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ପବନ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
‘ଅଗ୍ନି’, ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପ୍ରଭାବିତ
ହେବାର ଏକ ମୂଳକାରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଜାଳେଣୀର ବାହ୍ୟ ରାସାୟନିକ
ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ ପଦାର୍ଥର ଦ୍ରୁତ ‘ଅକ୍ସିଡେସନ୍’, ଉତ୍ତାପ, ଆଲୋକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଉତ୍ପାଦଗୁଡିକ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ
ମିଳେ । ଜାଳେଣି ଦ୍ରବ୍ୟର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନ୍ଧନରେ ‘କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍’ ଏବଂ ଜଳ, ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କରିଥାଏ । ଜାଳେଣି
ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ଯାହାକୁ ‘ଇଗ୍ନିସନ୍ ପଏଣ୍ଟ’ କୁହାଯାଏ ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଅଗ୍ନି ଶିଖା ହେଉଛି
ନିଆଁର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଂଶ । ଅଗ୍ନି ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ, ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ, ଅମ୍ଳଜାନ ଏବଂ ନାଇଟ୍ରୋଜେନକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।
ଯଦି ଯଥେଷ୍ଟ ଗରମ ହୁଏ, ତେବେ ଗ୍ୟାସ ପ୍ଲାଜମା ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ
ଆୟନାଇଜ୍ ହେଉଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କହିଥାନ୍ତି ।
ଅଗ୍ନି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ମଣିଷର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକ ନାଟକୀୟ
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଥିବା ଅସ୍ଵାଭାବିକ ନୁହେଁ । ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ଆଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ନିଆଁ
ତିଆରି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହ ଆଦିରେ ଯୁଗାନ୍ତକାରି
ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ନିଆଁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଢଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଦାବୀ କରାଯାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ତାହାର କୌଣସି
ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ ।
ପୃଥିବୀରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ମହାସାଗର
ସୃଷ୍ଟି ହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ନେୟଗିରି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ଭାବେ
ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ ।
ପୃଥିବୀର ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ଦୁଇଗୋଟି
ନମୁନା ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଇତିହାସର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଦ୍ରୁତ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ
ସ୍ଥିର ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ‘ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ’ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷରେ ପୃଥିବୀର ଭିତରରୁ
କ୍ରମାଗତ ଉତ୍ତାପ ନଷ୍ଟ ହେବା ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନେ କହିଥାନ୍ତି । ଶହ
ଶହ କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ସମୟ ମାପରେ, ସର୍ବବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଗଠନ ହୋଇ ତିନିଥର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା
କୁହାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରାୟ ୭୫୦ ମିଲିୟନ୍ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ, ସର୍ବପ୍ରଥମ ଏକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଲଗା
ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ପରେ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡିକ ପୁନଃ ମିଳିତ ହୋଇ ‘ପାନୋନିୟା’ ନାମକ ଏକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ୬୦୦ ରୁ ୫୪୦
ମିଲିୟନ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ‘ପାଙ୍ଗିଆ’ ନାମକ ବୃହତ ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟ ୧୮୦ ମିଲିୟନ
ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ବିଘଟନ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
"ଭୂମି କ୍ଷେତ୍ର" ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳ ବା
ଦେଶର ସମୁଦାୟ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ବୁଝାଏ (ଯାହା ଦୀପ ପୁଞ୍ଜ ପରି ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ କରିପାରେ) ।
ପୃଥିବୀର ସମୁଦାୟ ‘ପ୍ଲାନାଇମେଟ୍ରିକ୍’ (ସମତଳ) ଭୂମି କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରାୟ ୧୪୮,୯୩୯,୦୬୩
ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଯାହାକି ବରଫ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥିବା ସମୁଦାୟ ପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ ୨୯.୨
ପ୍ରତିଶତ । ଜଳ ପ୍ରାୟ ୭୦.୮ ପ୍ରତିଶତ ‘ପ୍ଲାନାଇମେଟ୍ରିକ୍’ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରେ, ମୁଖ୍ୟତଃ ମହାସାଗର ଏବଂ ବରଫ ଗଠନ ଆକାରରେ
ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ
ଏହି ଅନୁପାତ ଜମିର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗର ସାଧାରଣତଃ ସମୁଦ୍ର ହେଉଛି ପୃଥିବୀର
ମହାସାଗରୀୟ ଜଳର ପରସ୍ପର ସହ ଜଡିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ୩୬୧,୧୩୨,୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର
ବ୍ୟାପ୍ତ । ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ମୁକ୍ତ ବିନିମୟ ସହିତ ବିଶ୍ୱ ମହାସାଗରର
ଏକତା ଏବଂ ନିରନ୍ତରତା ମହାସାଗର ପାଇଁ ମୌଳିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହାକୁ ଅନେକ ମୁଖ୍ୟ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ
ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଯାହା ମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମହାସାଗରୀୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ।
ଏହି ବିଭାଜନଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ୪୬.୬ ପ୍ରତିଶତ, ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ମହାସାଗର ୨୩.୫
ପ୍ରତିଶତ, ଭାରତ ମହାସାଗର ୧୯.୫ ପ୍ରତିଶତ, ଦକ୍ଷିଣ ମହାସାଗର ୬.୧ ପ୍ରତିଶତ ଏବଂ ଆର୍କଟିକ୍
ମହାସାଗର ୪.୩ ପ୍ରତିଶତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ତୃତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମହାସାଗର ‘ଭାରତ ମହାସାଗର’, ଦକ୍ଷିଣ ମହାସାଗରରୁ ଭାରତ, ଆରବ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଏବଂ ଏସିଆର ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ
ଏସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଆଫ୍ରିକା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ମଧ୍ୟରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ
ଏବଂ ଭାରତ
ମହାସାଗର ପୂର୍ବରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ ଯୋଗ । ଏହାର ମୂଳ ଭାଗରେ, ଭାରତ ମହାସାଗରରେ କିଛି ବୃହତ ଆଞ୍ଚଳିକ
ସମୁଦ୍ର ଯେପରିକି ଆରବ ସାଗର, ଲାକ୍ଷା ଦୀପ ସାଗର, ସୋମାଲି ସାଗର, ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ସାଗର ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ
।
ବଙ୍ଗୋପସାଗର ହେଉଛି ଭାରତ ମହାସାଗରର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ
ଭାଗ, ପଶ୍ଚିମ
ଏବଂ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭାରତ, ଉତ୍ତରରେ ବାଂଲାଦେଶ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ମିଆଁମାର ଏବଂ
ଆଣ୍ଡାମାନ ଏବଂ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ସୀମାବଦ୍ଧ । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣ ସୀମା
ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏବଂ ସୁମାତ୍ରା (ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ) ର
ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରେଖା ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ଏକ ବୃହତ୍ ଜଳ
ଅଞ୍ଚଳ । ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର କଳିଙ୍ଗ ସାଗର
ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିବା ଐତିହାସିକ ମତ ରହିଛି ।
ବଙ୍ଗୋପସାଗରର କ୍ଷେତ୍ର ୨,୬୦୦,୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର
ଦଖଲ କରେ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରବାହିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା - ହୁଗୁଲି, ପଦ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର - ଜାମୁନା, ବାରକ - ସୁରମା - ମେଘନା, ଇରାୱାଦି, ଗୋଦାବରୀ, ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ, କୃଷ୍ଣା ଏବଂ କାବେରୀ ଆଦି ଏଥିସହ ମିଶ୍ରିତ ।
ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ
ମଧ୍ୟରେ ଚେନ୍ନାଇ, ଏନ୍ନୋର, ଚିତ୍ରକୋଣ୍ଡା, କଲମ୍ବୋ, କୋଲକାତା-ହାଲଡିଆ, ମୋଙ୍ଗଲା, ପାରାଦୀପ, ପୋର୍ଟ ବ୍ଲେୟାର, ଥୋଥୁକୁଡି, ବିଶାଖାପାଟନମ୍ ଏବଂ ଧାମରା ଇତ୍ୟାଦି
ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଛୋଟ ବନ୍ଦରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଗୋପାଳପୁର ବନ୍ଦର, କାକିନାଡା ଏବଂ ପେରା ଗଣନା କରାଯାଇଥାଏ ।
ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟଗତ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟରେ ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ
ସଭ୍ୟତାର ବିକାଶରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ ଅବା ମାଛ ଧରିବା
କାର୍ଯ୍ୟ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ସ୍ଥଳଭାଗ ଉପରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ଅପେକ୍ଷା ଜଳପଥରେ ଅଧିକ ଗତିଶୀଳ
ରହିଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପଞ୍ଚମ ସହସ୍ର ବର୍ଷର କୁଏତରେ ମିଳିଥିବା ଏକ ଚିତ୍ରିତ ‘ଡିସ୍କ’ରେ ଜାହାଜର ସର୍ବ ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ଵୱ
କରିଥିବା ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ସାମୁଦ୍ରିକ ଇତିହାସ ପୂର୍ବରୁ ପଥର ଯୁଗର
ସଭ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ଡଙ୍ଗା ବିକଶିତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଏବଂ
ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ପ୍ରଶାନ୍ତ ସାଗର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମର
ସ୍ୱଦେଶୀମାନେ ୮୦ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ‘ଟୋଟେଲ’ ପୋଲ ଏବଂ ୬୦ ଫୁଟରୁ ଅଧିକ କାଠ ତିଆରି
ଡଙ୍ଗା ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ବିଭିନ୍ନ ସାମୁଦ୍ରିକ ସର୍ବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକରୁ ପ୍ରାପ୍ତ
ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକର ଅଂଶା ବିଶେଷ ତଥା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ କଳାରେ ଟେରାକୋଟା ମଡ଼େଲ, ସିଲ୍, ଏବଂ
ପ୍ଲେଟ, ହାଣ୍ଡି, କାନ୍ଥରେ ଚିତ୍ର, ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ୟାନେଲ ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ଇତ୍ୟାଦିରୁ ତଥା ମେସୋଲିଥିକ ଅବଧିର ବିଭିନ୍ନ ପଥର ଗୁମ୍ଫାରେ ଖୋଦିତ ଏବଂ
ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟରୁ ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ ଭାରତରେ ଏକ ବିବିଧ
ଜାହାଜ ଚଳାଚଳ ପରମ୍ପରା ରହିଥିବା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ।
ଉଚ୍ଚ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ସମୁଦ୍ରର ବିପଦକୁ ସାହସ କରିବା ଏବଂ ନୂତନ
ଭୂମି, ଲୋକ
ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ସୁଯୋଗ ସନ୍ଧାନ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମନୁଷ୍ୟର ଗୁଣ ହୋଇଆସୁଛି । ନୂତନ ସ୍ଥାନଗୁଡିକର ଅନୁସନ୍ଧାନର ସମାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
ଯାହା ‘ପୁନଃ ଜାଗରଣ କାଳ’ ପରେ ୟୁରୋପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ପୂର୍ବରେ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ କଳିଙ୍ଗ
(ଓଡ଼ିଶା)ରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା । ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୁରାତନ ଭାରତବର୍ଷର ଦକ୍ଷିଣ
ଭାରତର ଏକ ତାମିଲ ଥାଲାସୋକ୍ରାଟିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଚୋଲା ରାଜବଂଶ ‘ଚୋଲାସ୍’, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର କେରଳ ଏବଂ ତାମିଲନାଡୁର
ରାଜ୍ୟଗୁଡିକର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଇତିହାସରେ ଚେରା ରାଜବଂଶ ‘ଚେରାସ୍’ ଏବଂ ବଙ୍ଗଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାଲା
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ‘ପାଲାସ୍’, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳିଙ୍ଗମାନଙ୍କ
ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷମତା ଅନ୍ୟତମ । ଅତୀତରେ ସେମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତ ନୌବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷମତା ହେତୁ ଦୂର
ଦେଶକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ଅନେକ କିମ୍ୱଦନ୍ତୀ ରହିଛି । ଲୌହ ଯୁଗର ଶେଷ ଭାଗରେ, ଭାରତର ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଡଙ୍ଗା ତିଆରି ଉପକରଣର
ଆବିଷ୍କାର ପ୍ରମାଣିତ କରେ ଯେ ପୂର୍ବରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡିଶାରେ ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ
ହୋଇପାରିଥିଲା ।
ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗ (ଓଡିଶା)ର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଡଙ୍ଗା
ତିଆରି ପାଇଁ କାଠର ଉପଲବ୍ଧତା ବ୍ୟତିରେକେ ଏହାର ପ୍ରାୟ ୫୦୦ କିଲୋମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ
ବିରାଟ ଉପକୂଳ ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟକୁ ପସନ୍ଦ କରିବାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ ହୋଇଥାଇପାରେ । କଳିଙ୍ଗର ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ନାନିଗାଇନା (ପୁରୀ), କାଟିକାର୍ଡାମା (କଟକ), କନ୍ନଗରା (କୋଣାର୍କ), କୋସମ୍ବା (ବାଲେଶ୍ଵର), ଆଡାମସ୍
(ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା) ଏବଂ ମିନାଗରା (ଯାଜପୁର) ପରି ବନ୍ଦରଗୁଡିକର ପରିଚୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଇତିହାସ
ପୃଷ୍ଠାରେ ସୀମିତ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ
ସମୃଦ୍ଧ ଥିବା କୌଟଲ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ରେ ମଗଧର ସର୍ବେଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୟୁର ଶାସକ ଅଶୋକଙ୍କ ଦ୍ୱରା ଚାଲିଥିବା କଳିଙ୍ଗ
ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭାବେ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚତାରେ ସୃଷ୍ଟ ଏହାର ଉନ୍ନତ
ଅର୍ଥନୀତିକ ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଭୂଦୟକୁ ସୁଚାଇଥାଏ । ଯଦିଓ ମଗଧନ ବିଜୟ ପରେ ସାମୁଦ୍ରିକ
ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅବନତି ପରିଲଖିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ମହାମେଗାଭାନା ଖାରବେଳଙ୍କ
ଶାସନ କାଳରେ ରାଜାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ହେତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୂର୍ବ ସ୍ଥିତିକୁ ଫେରିଥିବା ବିଷୟରେ
ହାତି ଗୁମ୍ଫା ଲିପିବଦ୍ଧରେ ଏବଂ ମାଦାଳ ପାଞ୍ଜିରେ ଚିତ୍ରଣରୁ ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ । ସେହିଭଳି
ଖାରବେଳର ରାଜଧାନୀ ସିସୁପାଳଗଡ଼ର ଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକରୁ ସେହି ସମୟର ସାମୁଦ୍ରିକ
ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ ।
ବଙ୍ଗୋପସାଗରର
ସାମୁଦ୍ରିକ ପଥରେ ଜାଭା, ବାଲି, ବୋରେନୋ, ସୁମାତ୍ରା, କାମ୍ବୋଡିଆ, ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲେସିଆ
ଇତ୍ୟାଦି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ ଦେଶ ତଥା ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ମିଆଁମାର, ମାଲଦ୍ୱୀପ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଥିବା
ଜାଣିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ବାଣିଜ୍ୟ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇନଥିଲା ବରଂ ସମଗ୍ର
ଅଞ୍ଚଳର ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଆଗେଇ ନେଇଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ ।
ସପ୍ତମ
ଶତାବ୍ଦୀରେ ବର୍ମାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର
ବିସ୍ତାର ତାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁଯାୟୀ କଳିଙ୍ଗ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି
ଏବଂ ବର୍ମାର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ଥିଲା ‘କାଳିଙ୍ଗରାଟ’ ଯାହାର ଅର୍ଥ କାଳିଙ୍ଗ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ କୁହାଯାଇପାରେ
। ସେହିଭଳି କଳିଙ୍ଗରୁ ଆସିଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନେ ଜାଭାକୁ ସେମାନଙ୍କର ଉପନିବେଶ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା
କରିଥିଲେ ଯାହାକି ଚତୁର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମକୁ ପରିଚିତ କରାଇଥିବା
କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦ୍ୱୀପଟି ଓଡିଶାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରାଜା ବାଳିଙ୍କ ନାମରେ ‘ବାଲି’ ରୂପେ ନାମିତ ହୋଇଥାଇପାରେ । ଏହା ବ୍ୟତିତ ଏକ
ମନ୍ଦତାକୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପାରମ୍ପାରିକ ନୃତ୍ୟ ବାଲିରେ ଓଡିଶା ଭଳି ପ୍ରଚଳିତ । ଓଡିଶାରେ, ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ପିତାଙ୍କୁ ‘ବାପା’ ଏବଂ
ମାତାଙ୍କୁ ‘ବୋଉ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ
କରାଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ବାଲିରେ ସେହି ଭାଷାଭାଷୀ ସ୍ୱର ଅନୁସରଣ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଅତୀତରେ କଳିଙ୍ଗ
ଏବଂ ଏହାର ବାଣିଜ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଥିବା ଦେଶମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ସମାନତାର ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ସମ୍ବଳିତ ମନେହୁଏ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ
ତୃତୀୟ ଶତାଦ୍ଦୀରେ କାମ୍ୱୋଡ଼ିଆ ମନ୍ଦିର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ ଲିପି ସହିତ କଳିଙ୍ଗ ଲିପିର
ଉପସ୍ଥିତିକୁ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କଠାରୁ ପଳାୟନ କରି କଳିଙ୍ଗରୁ ଆସିଥିବା ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ହେତୁ
ଦେଶର ଲିପି ଉପରେ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଭବ ପଡ଼ିଥିବା ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି । ଏହି
ଅନୁରୂପ କାମ୍ବୋଡିଆର ଅଙ୍ଗକୋରୱାଟ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଶୈଳୀ ପୁରୀର
ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଅଧିକ ସମାନତା ରହିଛି ଯେହେତୁ ଉଭୟ ଓଡିଶା ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ
କରୁଥିବା କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ କଳିଙ୍ଗର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଥାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ବହୁତ
ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିବା ସେମାନଙ୍କର ସଂସ୍କୃତି, ଉପଭାଷା, ଭାଷା, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ଓଡିଆ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଅଧିକ ଏକତା ଥିବା
ଦର୍ଶାଇଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସର୍ବେକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ କଳାକୃତି, ମୁଦ୍ରା ଏବଂ ଟେରାକୋଟା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ଆବିଷ୍କାରଗୁଡିକ ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସହିତ
କଳିଙ୍ଗର ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନକୁ ସୂଚାଏ ।
କଳିଙ୍ଗର
ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଆରବ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଆଗମନ ସହିତ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍, ଡଚ୍ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଇଂରାଜୀ ଏବଂ
ଫରାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଲା । ମୁସଲମାନ ଶାସନ କାଳରେ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଯୁଗରେ
ଶାସକମାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଅଭାବରୁ ଓଡିଶାର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ।
ଅତୀତରେ
ସମୁଦ୍ର ବାଣିଜ୍ୟର ସମୟ ଏବଂ ମାର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ଭୌଗୋଳିକ କାରଣ ସହିତ ଧାର୍ମିକ
ପରମ୍ପରାଗୁଡିକର ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଥିଲା । ସାଧାରଣତଃ କଳିଙ୍ଗର ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ‘ସାଧବ’ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା,
ସେମାନେ ନଭେମ୍ବର ମାସରେ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ପବନ ବହିବା ସହିତ ଭାରି ଜାହାଜ (ବୋଇତ)
ସହିତ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ । ଅଧିକନ୍ତୁ ମହାନଦୀ, ବୈତରଣୀ, ଋଷିକୁଲ୍ୟା ପରି ସମାନ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲେହେଁ
ସେମାନଙ୍କ ବକ୍ଷରେ ସାଧବ (ବ୍ୟବସାୟୀ)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବୋଇତ (ଜାହାଜ) ଭାସୁ ନାହାଁନ୍ତି ତଥାପି
ଏହି ଗୌରବମୟ ପରମ୍ପରାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହାନଦୀର ଗଡାଗାଡିଆ ଘାଟଠାରେ ଏକ ବୃହତ
ସାମୂହିକ ପର୍ବ ‘ବାଲିଯାତ୍ରା’ ନାମରେ ପାଳନ କରାଯାଇଆସୁଛି । ଏହା ବ୍ୟତିରେକେ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଅବସରରେ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ର କୂଳ,
ନଦୀ କୂଳ, ପୋଖରୀ, ଝରଣା ଏବଂ ଗାଡ଼ିଆ ଆଦିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରଙ୍ଗୀନ କାଗଜ ଏବଂ
ପତ୍ର-ଫୁଲ ସାଜସଜା ସହିତ କଦଳୀ
ପଟୁକା ଅବା ସୋଲ ନିର୍ମିତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଡଙ୍ଗାରେ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ଜୋଳନ କରି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ
ବିଦାୟ ଦେବା ପରମ୍ପରା ଚଳିଆସୁଛି ଏବଂ ଓଡିଆ ସମାଜ
ବଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଗୁଡ଼ିକ ରହିବ ।
